Αν κοιτάξουμε το Αιγαίο στον χάρτη, βλέπουμε σύνορα. Αν κοιτάξουμε τις ακτές, εμφανίζεται ένας διαφορετικός κόσμος. Συναντάμε παρόμοια τραπέζια, μελωδίες και καθημερινές συνήθειες.
Η Σμύρνη και τα νησιά του Αιγαίου το κάνουν αμέσως αισθητό. Το ελαιόλαδο αποτελεί βάση και στις δύο κουζίνες. Τα τραπέζια με ψάρια δεν είναι καθόλου ξένα μεταξύ τους. Η κουλτούρα των μεζέδων συνεχίζεται στην απέναντι ακτή με διαφορετικά ονόματα.
Μπορούμε να συζητάμε για το όνομα του καφέ. Τα φλιτζάνια όμως μοιάζουν εντυπωσιακά.
Η μουσική κουβαλά επίσης ίχνη της ίδιας γεωγραφίας. Μικρασιατικές μελωδίες έχουν συγγενικές φωνές στην απέναντι ακτή. Το ρεμπέτικο μεταφέρει μέχρι σήμερα την περίπλοκη μνήμη αυτού του κοινού χώρου.
Και αυτή η εγγύτητα δεν περιορίζεται στο Αιγαίο.
Από την Τραπεζούντα μέχρι τη Βόρεια Ελλάδα συναντάμε ακόμη πιο εντυπωσιακά ίχνη. Πίσω τους βρίσκεται μια πολύ συγκεκριμένη ιστορία. Μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών πραγματοποιήθηκαν από τον Εύξεινο Πόντο προς την Ελλάδα.
Η ανταλλαγή πληθυσμών του 1923 αποτέλεσε μεγάλη ιστορική τομή. Βασικό κριτήριο της ανταλλαγής ήταν η θρησκευτική υπαγωγή. Μεγάλοι πληθυσμοί μετακινήθηκαν από την Ανατολία προς την Ελλάδα. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι ήρθαν επίσης από την Ελλάδα στην Τουρκία.
Η μετακίνηση αυτή άλλαξε βαθιά και τη Μακεδονία. Άνθρωποι από τον Πόντο και την Ανατολία εγκαταστάθηκαν εκεί. Μαζί τους μετέφεραν φαγητά, μουσικές και γλώσσες.
Η ιστορική ελληνική ονομασία του Trabzon είναι Τραπεζούντα. Στην Ελλάδα υπάρχουν ακόμη οικισμοί που διατηρούν αυτή την ονομασία. Μερικές φορές ένα τοπωνύμιο γίνεται ολόκληρο ιστορικό αρχείο.
Η γλώσσα είναι ακόμη ισχυρότερος μάρτυρας.
Σε ορισμένα χωριά της Τραπεζούντας ακούγεται ακόμη και σήμερα η Ρωμαίικα. Είναι μια γλωσσική κληρονομιά που πέρασε μέσα από αιώνες. Διατηρεί ορισμένα παλαιά χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής.
Υπάρχει εδώ μια πραγματικά συναρπαστική συνέχεια.
Ίχνη από τον γλωσσικό κόσμο που χρησιμοποιούσε ο Πλάτων επιβιώνουν σήμερα σε ορισμένους οικισμούς της Τραπεζούντας. Γλωσσολογικές έρευνες στο Cambridge μελετούν αυτή την ιστορική συνέχεια.
Περνούν χιλιάδες χρόνια. Κράτη δημιουργούνται και καταρρέουν. Τα σύνορα αλλάζουν. Κάποιες φορές όμως μια λέξη εξακολουθεί να ζει.
Παρόμοια μνήμη κουβαλά και η μουσική.
Η ποντιακή λύρα και η κεμεντζέ του Εύξεινου Πόντου ανήκουν σε συγγενικούς μουσικούς κόσμους. Ίχνη της κοινής γεωγραφίας διακρίνονται και στους χορούς. Δεν θα ήταν όμως σωστό να θεωρήσουμε αυτές τις παραδόσεις ταυτόσημες.
Δεν χρειάζεται άλλωστε να είναι ίδιες.
Γειτονία δεν σημαίνει ομοιομορφία. Σημαίνει να μπορούμε να κατανοούμε ο ένας τον άλλο, παραμένοντας διαφορετικοί.
Η κοινή ιστορία δεν άφησε μόνο όμορφες αναμνήσεις. Υπήρξαν πόλεμοι και αναγκαστικές μετακινήσεις. Άνθρωποι εγκατέλειψαν τους τόπους όπου γεννήθηκαν. Βαθιά τραύματα έμειναν στη μνήμη και των δύο κοινωνιών.
Ειρήνη δεν σημαίνει να τα ξεχνάμε.
Σημαίνει να γνωρίζουμε το παρελθόν χωρίς να γινόμαστε αιχμάλωτοί του.
Ένα από τα ισχυρότερα παραδείγματα ήρθε το 1930.
Η Τουρκία κουβαλούσε ακόμη τις πληγές των πολέμων. Η Ελλάδα είχε επίσης περάσει μεγάλες κοινωνικές αναταράξεις. Προβλήματα που άφησε η ανταλλαγή παρέμεναν ανοιχτά μεταξύ των δύο χωρών.
Κι όμως, η Άγκυρα και η Αθήνα επέλεξαν την προσέγγιση.
Ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ και ο Ελευθέριος Βενιζέλος έγιναν σύμβολα αυτής της βούλησης. Αρχικά αντιμετωπίστηκαν εκκρεμότητες της ανταλλαγής. Έπειτα ο Βενιζέλος επισκέφθηκε την Άγκυρα το φθινόπωρο του 1930.
Η 30ή Οκτωβρίου 1930 αποτελεί σημαντική ημερομηνία.
Τουρκία και Ελλάδα υπέγραψαν συμφωνίες που βασίζονταν στη φιλία και τη συνεννόηση. Δύο κράτη που λίγα χρόνια πριν πολεμούσαν κάθονταν πλέον στο ίδιο τραπέζι.
Το 1934 συνέβη κάτι ακόμη πιο εντυπωσιακό.
Ο Βενιζέλος πρότεινε τον Μουσταφά Κεμάλ για το Νόμπελ Ειρήνης. Το αρχείο των Βραβείων Νόμπελ καταγράφει μέχρι σήμερα αυτή την ιστορική υποψηφιότητα.
Αξίζει να σταθούμε σε αυτή τη λεπτομέρεια.
Ο πόλεμος δεν αποτελούσε ακόμη μακρινή ανάμνηση. Τα τραύματα παρέμεναν ζωντανά στις κοινωνίες. Κι όμως, παλιοί αντίπαλοι μπόρεσαν να συναντηθούν στο όνομα της ειρήνης.
Δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός ρομαντισμός.
Τα Βαλκάνια περνούσαν περίοδο αστάθειας. Η Ευρώπη έμπαινε ξανά σε επικίνδυνη εποχή. Η ειρήνη αποτελούσε ταυτόχρονα ορθολογική κρατική επιλογή.
Το Βαλκανικό Σύμφωνο ακολούθησε αυτή την πορεία. Ελλάδα και Τουρκία βρέθηκαν ξανά στο ίδιο τραπέζι. Η περιφερειακή ασφάλεια αναζητήθηκε μέσα από τη συνεργασία.
Σήμερα αξίζει να ξανασκεφτούμε αυτή την εμπειρία.
Υπάρχουν φυσικά προβλήματα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενα διαφωνιών. Οι νομικές θέσεις των δύο πλευρών παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις.
Το να τα αγνοούμε δεν είναι φιλειρηνισμός.
Ειρήνη δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν προβλήματα. Σημαίνει διατήρηση της βούλησης για ειρηνική επίλυσή τους. Η διπλωματία δεν δημιουργήθηκε για όσους συμφωνούν ήδη.
Και εδώ οι κοινωνίες έχουν σημαντική ευθύνη.
Οι θυμωμένες φωνές ακούγονται συνήθως δυνατότερα. Τα κοινωνικά δίκτυα τις ενισχύουν ακόμη περισσότερο. Έπειτα, λίγοι θυμωμένοι άνθρωποι παρουσιάζονται σαν ολόκληρη κοινωνία.
Η καθημερινή ζωή όμως διηγείται κάτι διαφορετικό.
Στη μία ακτή του Αιγαίου μαγειρεύονται λαδερά. Στην απέναντι ακτή παρόμοιες γεύσεις φτάνουν στο τραπέζι με άλλα ονόματα. Τα ψάρια της ίδιας θάλασσας παραγγέλνονται σε δύο διαφορετικές γλώσσες.
Η Τραπεζούντα και η Βόρεια Ελλάδα διηγούνται επίσης τη δική τους ιστορία.
Ο ήχος της λύρας δεν σταματά στα σύνορα. Ο ρυθμός ενός χορού δεν κουβαλά διαβατήριο. Η μνήμη μιας λέξης δεν γνωρίζει πολιτικές εντάσεις.
Η Ρωμαίικα αποτελεί ένα εντυπωσιακό παράδειγμα.
Ίχνη ενός γλωσσικού κόσμου χιλιάδων ετών μπορούν ακόμη να φτάνουν μέχρι τις ημέρες μας. Η ιστορία μερικές φορές δεν ζει στα αρχεία. Ζει στις λέξεις που εξακολουθούν να χρησιμοποιούν οι άνθρωποι.
Δεν χρειάζεται να εξιδανικεύουμε τίποτε από αυτά.
Η πολιτισμική εγγύτητα δεν λύνει αυτόματα πολιτικές διαφορές. Τα κοινά φαγητά δεν εξαφανίζουν νομικές διαφωνίες. Οι συγγενικές μελωδίες δεν αντικαθιστούν τη διπλωματική διαπραγμάτευση.
Μπορούν όμως να αλλάξουν κάτι σημαντικό.
Μπορούν να εμποδίσουν τον απέναντι να μετατραπεί σε έναν αφηρημένο «άλλο».
Όσο οι άνθρωποι γνωρίζονται, τόσο δυσκολότερα δαιμονοποιούνται. Και η συνύπαρξη με τις διαφορές γίνεται περισσότερο εφικτή.
Εδώ βρίσκεται ένα ισχυρό μάθημα από την εποχή του Ατατούρκ και του Βενιζέλου.
Το παρελθόν δεν αλλάζει. Η κατεύθυνση του μέλλοντος μπορεί να αλλάξει.
Και σήμερα υπάρχουν άνθρωποι που υπερασπίζονται την ειρήνη και στις δύο πλευρές. Υπάρχουν ακαδημαϊκοί, καλλιτέχνες, νέοι και απλοί πολίτες. Οι φωνές τους συχνά χάνονται μέσα στον θόρυβο της οργής.
Ήρθε η ώρα να μιλήσουν δυνατότερα.
Οι φιλειρηνικές φωνές στην Τουρκία πρέπει να ακούν εκείνες της Ελλάδας. Οι φιλειρηνικές φωνές στην Ελλάδα πρέπει να βλέπουν εκείνες της Τουρκίας. Δεν πρέπει να θεωρούμε τους πιο θυμωμένους ανθρώπους εκπροσώπους ολόκληρων κοινωνιών.
Το Αιγαίο δεν είναι ο κενός χώρος ανάμεσα σε δύο χώρες.
Είναι ο τόπος όπου δύο κοινωνίες κοιτάζουν η μία την άλλη.
Τα τραπέζια που απλώνονται από τη Σμύρνη μέχρι τα νησιά μάς το θυμίζουν. Το ίδιο κάνει και η πολιτισμική μνήμη που συνδέει την Τραπεζούντα με τη Βόρεια Ελλάδα.
Η ιστορία δεν αποτελείται μόνο από όσα μας χώρισαν.
Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να αγαπάμε ο ένας τον άλλο. Δεν είμαστε υποχρεωμένοι ούτε να μοιάζουμε. Μπορούμε όμως να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε ο ένας τον άλλο.
Ο Ατατούρκ και ο Βενιζέλος το επιχείρησαν σε πολύ δυσκολότερους καιρούς.
Η υπεράσπιση της ειρήνης σήμερα δεν πρέπει να απαιτεί λιγότερο θάρρος.
ΠΗΓΕΣ
Αρχείο Συνθηκών των Ηνωμένων Εθνών. Σύμφωνο Φιλίας, Ουδετερότητας, Συνδιαλλαγής και Διαιτησίας μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Άγκυρα, 30 Οκτωβρίου 1930.
Nobel Prize Nomination Archive. Επίσημη καταγραφή της υποψηφιότητας του Μουσταφά Κεμάλ Πασά για το Νόμπελ Ειρήνης του 1934 από τον Ελευθέριο Βενιζέλο.
Κέντρο Ερευνών Ατατούρκ. Ιστορία της Τουρκικής Δημοκρατίας II. Ενότητες σχετικά με τις ελληνοτουρκικές σχέσεις κατά την περίοδο Ατατούρκ.
Εγκυκλοπαίδεια Ατατούρκ. Ενότητες σχετικά με την επίσκεψη του Βενιζέλου στην Τουρκία, 27–31 Οκτωβρίου 1930, και την ελληνοτουρκική προσέγγιση.
Κέντρο Ερευνών Ατατούρκ. Η Βαλκανική Πολιτική της Τουρκίας κατά την περίοδο Ατατούρκ. Ενότητες για την ελληνοτουρκική προσέγγιση και το Βαλκανικό Σύμφωνο.
Μελέτες για την ανταλλαγή πληθυσμών υπό την επιμέλεια της Renée Hirschon. Έρευνες σχετικά με τις κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες της ελληνοτουρκικής ανταλλαγής πληθυσμών του 1923.
Elisabeth Kontogiorgi. Population Exchange in Greek Macedonia: The Rural Settlement of Refugees 1922–1930. Oxford University Press.
Ioanna Sitaridou και έρευνες για τη Ρωμαίικα στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Μελέτες σχετικά με τα γλωσσολογικά χαρακτηριστικά και την ιστορική εξέλιξη της Ρωμαίικας στην περιοχή της Τραπεζούντας.
Spyros Armostis, Louiza Voniati, Konstantinos Drosos και Dionysios Tafiadis. Trapezountian Pontic Greek in Etoloakarnania. Journal of the International Phonetic Association, Cambridge University Press.
Σύμβαση και Πρωτόκολλο περί Ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών Πληθυσμών. 30 Ιανουαρίου 1923.
