Misafirperverliğiyle, edebiyle, vakarıyla ve hayatı yaşama biçimiyle beni derinden etkileyen bir milletin ardından...
Kırgızistan’a bir eğitim yolculuğu için gittim. Gençlerin beyaz önlük heyecanına, üniversitelerin bilimsel gayretine ve iki kardeş ülke arasındaki gönül bağlarına şahit oldum. Fakat bu seyahatten zihnimde yalnızca akademik izlenimlerle dönmedim. Tanrı Dağları’nın eteklerinde, insanın hayata bakışını sorgulatan başka bir zenginlikle karşılaştım: Kırgız insanının karakteriyle.
Doğrusu beni en çok şaşırtan, tanıştığım insanların gelecek karşısındaki rahatlıklarıydı.
Bizim dünyamızda insan çoğu zaman henüz gelmemiş bir yarının endişesiyle yaşıyor. Kazanıyoruz, biriktiriyoruz, hesap yapıyoruz. Sahip olduklarımız arttıkça kaybetme korkumuz da büyüyor. Geleceği güvence altına almaya çalışırken bugünün güzelliklerini yaşamayı unutabiliyoruz.
Kırgızistan’da ise bambaşka bir tavırla karşılaştım.
Sanki yarının belirsizliği, bugünün insanî sorumluluklarını ertelemek için yeterli bir gerekçe sayılmıyor.
Bir Kırgız evine misafir olun. Sofrada ne varsa önünüze getirilir. Ev sahibi elindekinin en iyisini ikram etmek ister. Hesap kitap, misafirin önüne çıkarılmaz. İkram edilenin yarına yetip yetmeyeceğinden önce, bugün gelen insanın gönlünün hoş tutulması önemsenir.
Bu davranışın arkasında gösterişten çok daha derin bir kültür var.
Kırgızcada misafir anlamına gelen konok, yalnızca eve gelen kişiyi anlatmaz. Misafir, beraberinde bereket ve uğur getirdiğine inanılan bir insandır. Kırgızların “Konok kelse, kut kelet” sözü, misafirin gelişiyle eve bereket geldiğini ifade eder.
Bu anlayışın kökleri, Orta Asya’nın kadim göçebe hayatına uzanıyor.
Düşünün: Sert kışların, yüksek dağların ve uçsuz bucaksız yaylaların coğrafyasında yolculuk eden bir insan için karşılaştığı çadırın kapısının açılması bazen hayatla ölüm arasındaki farktır. Bugün başkasına sunduğunuz ekmek, yarın sizin ihtiyaç duyacağınız dayanışmanın temelidir.
Böyle bir coğrafyada misafirperverlik yalnızca güzel bir ahlak değildir. İnsanların birbirine duyduğu güvenin, toplumsal hayatı ayakta tutan karşılıklı sorumluluğun da ifadesidir.
Belki de bu yüzden Kırgızlar, sahip olduklarının değerini yalnızca ellerinde tuttuklarıyla ölçmüyorlar.
İnsan bazen biriktirerek değil, paylaşarak zenginleşir.
Kırgızistan’da dikkatimi çeken ikinci büyük özellik, insanların edepli ve saygılı tavırlarıydı.
Özellikle büyüklere gösterilen hürmet, misafire verilen değer, konuşurken kullanılan ölçülü dil ve insan ilişkilerindeki nezaket beni etkiledi.
Orada saygı, yalnızca resmî bir davranış kalıbı gibi görünmüyor. Hayatın içinde öğrenilen ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir terbiye olarak varlığını sürdürüyor.
Kırgız kültüründe aksakal, yani ak sakallı büyük, yaşın ötesinde tecrübenin ve toplumsal hafızanın da temsilcisidir. Sofrada büyüğe ayrılan yer, onun sözüne gösterilen itina ve hayır duasına verilen önem bu anlayışın parçalarıdır.
Bata adı verilen hayır duası geleneği de çok anlamlıdır. Büyükler gençlere yalnızca öğüt vermez; iyi dileklerini ve manevi birikimlerini de aktarırlar.
Bu gelenekler bana önemli bir gerçeği hatırlattı:
Medeniyet yalnızca insanın ne bildiğiyle değil, bildiğini başkalarına nasıl bir davranışla yansıttığıyla da ölçülür.
Bir toplum çok gelişmiş binalara, modern yollara ve büyük ekonomik imkânlara sahip olabilir. Fakat bütün bunlar insan ilişkilerindeki inceliğin yerini dolduramaz.
Elbette edep, saygı ve cömertlik yalnızca Kırgızlara özgü erdemler değildir. Anadolu’nun misafirperverlik geleneğinde de aynı değerlerin derin izleri vardır. Ancak Kırgızistan’da beni etkileyen, bu değerlerin karşılaştığım insanların gündelik davranışlarında hâlâ güçlü biçimde hissedilmesiydi.
Üstelik bu milletin tarihine baktığımızda, gördüğümüz sükûneti kolay bir hayatın sonucu sayamayız.
1916 yılında yaşanan ve Kırgız tarihine Ürkün olarak geçen büyük felaket, zorunlu göçlerin, kayıpların ve acıların toplumsal hafızada bıraktığı derin izleri taşıyor. Ardından gelen Sovyet dönemi, toplumsal dönüşümler ve bağımsızlık sonrasının ekonomik güçlükleri de bu coğrafyanın hikâyesinin parçaları.
Ürkün Anıtı’nın önünde dururken insan ister istemez düşünüyor:
Bu kadar büyük acılar yaşamış bir millet, insana karşı bu inceliği nasıl muhafaza edebilmiş?
Kırgızların tarihî direncini yalnızca zorluklara dayanabilmelerinde değil, ortak hafızalarını ve kültürel değerlerini yaşatma çabalarında da aramak gerekiyor.
Manas Destanı bunun en güçlü örneklerinden biridir. Manas, Semetey ve Seytek anlatıları; tarihî hafızayı, birlik düşüncesini ve toplumsal değerleri kuşaklara taşıyan büyük bir sözlü kültür mirasıdır.
Cengiz Aytmatov’un eserlerinde insanın hafızasıyla, tabiatla ve ahlaki sorumluluklarıyla kurduğu ilişkinin bu kadar güçlü olması da tesadüf değildir.
Bu coğrafyanın edebiyatında insan, yalnızca kendi hayatını yaşayan bir varlık değildir. Geçmişine, ailesine, toprağına ve kendisinden sonra geleceklere karşı sorumluluk taşıyan bir varlıktır.
Burada bir noktayı özellikle belirtmek isterim.
Kırgızistan’da insanların hiç gelecek kaygısı taşımadığını söylemek doğru olmaz. Elbette onların da geçim sıkıntıları, iş arayışları, ekonomik belirsizlikleri ve çocuklarının geleceğine ilişkin endişeleri var. Her toplumda olduğu gibi Kırgızistan’da da insanların hayatları ve imkânları birbirinden farklı.
Benim gözlemlediğim şey, kaygının yokluğu değil; kaygının insanî ilişkileri bütünüyle esir almamış olmasıydı.
Bu ayrım çok önemli.
Çünkü gelecek için çalışmak başka, gelecek korkusuyla bugünü yaşanmaz hâle getirmek başkadır.
İnsan yarınını elbette düşünmelidir. Çocuklarının geleceğini güvence altına almak, emek vermek, birikim yapmak ve ihtiyatlı davranmak hayatın gereğidir. Fakat bütün bunları yaparken bir misafire gönlümüzü açamaz hâle geliyorsak üzerinde düşünmemiz gereken bir şeyler var demektir.
Kırgızistan bana bunu düşündürdü.
Kimi zaman bir sofranın etrafında kurulan samimiyetin, en büyük diplomatik cümlelerden daha güçlü olduğunu gördüm. İnsana gösterilen saygının, unvanların ve makamların ötesinde bir anlam taşıdığını hissettim.
Özellikle gençlerimizin böyle bir kültürle tanışmasını çok kıymetli buluyorum.
Üniversiteler yalnızca bilgi aktaran kurumlar değildir. Farklı toplumların birikimlerini tanıyan, insanî değerleri anlayan ve dünyaya daha geniş bir vicdanla bakabilen nesiller yetiştirmek de yükseköğretimin sorumluluğudur.
Kırgızistan’da beyaz önlük giyen gençlerin ileride iyi hekimler ve sağlık profesyonelleri olmalarını diliyorum. Fakat onların bilimsel yetkinliklerinin yanında kendi kültürlerinin nezaketini, misafirperverliğini ve insan sevgisini de mesleklerine taşımalarını özellikle önemsiyorum.
Çünkü sağlık hizmetinin özü de insanı bütün kırılganlığı ve onuruyla görebilmektir.
Bu seyahatin ardından zihnimde bir soru kaldı:
İnsan geleceğini güvenceye almak için ne kadar biriktirmeli; bugünü insanca yaşayabilmek için neleri paylaşabilmeli?
Tanrı Dağları’nın gölgesinde tanıştığım insanlar bana bu sorunun kesin bir cevabını vermedi. Fakat cevabın yalnızca maddi imkânlarda aranamayacağını güçlü biçimde hissettirdi.
Kırgızistan’dan ayrılırken geride yalnızca güzel manzaralar, tarihî hatıralar ve dostluklar bırakmadım. İnsan olmanın inceliğine dair önemli bir hatırlatmayı da yanıma aldım.
Bir milletin gerçek zenginliğini anlamak istiyorsanız yalnızca sahip olduğu kaynaklara, şehirlerine ve ekonomik göstergelerine bakmayın.
Sofrasına oturun. Büyüğüne nasıl davrandığını görün. Misafirine nasıl yer açtığını, elindekini nasıl paylaştığını gözlemleyin.
Ben Kırgızistan’da bunlara baktım.
Ve oradan, insanlığın en kıymetli hazinelerinden bazılarının hâlâ büyük bir özenle korunduğuna inanarak ayrıldım.
Çünkü yarına bırakabileceğimiz en büyük miras, biriktirdiğimiz servetten önce, koruyabildiğimiz insanlıktır.