Bir binanın güvenliği, yapı kullanma izin belgesinin alındığı gün tamamlanan bir sorumluluk değildir. Binalar yaşayan yapılardır.
Zamanla değişir, dönüştürülür, farklı ihtiyaçlara göre yeniden düzenlenir. Bazen küçük görünen bir müdahale, yapının bütününü ilgilendiren ciddi sonuçlar doğurabilir.
Bu nedenle binaların kullanım süresince düzenli denetlenmesini son derece önemli buluyorum. Ancak denetimin başarısı, kaç yılda bir yapılacağından önce, kimler tarafından ve hangi mesleki sorumluluklarla yürütüleceğine bağlıdır.
Kanaatim açık: Binaların periyodik denetimi, mimarların koordinasyonunda ve ilgili mühendislik disiplinlerinin etkin katılımıyla gerçekleştirilmelidir.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının hazırladığı yeni yönetmelik taslağı, bu tartışma için önemli bir fırsat sunuyor. Taslak, 23 Haziran 2021 ve sonrasında tamamlanarak Bina Kimlik Sertifikası asılan yapıların beş yılda bir gözlemsel denetimini düzenliyor. Uygulamanın 1 Ocak 2027 tarihinde başlaması öngörülüyor.
Bu düzenlemenin yasal dayanağı 2022 yılında oluşturuldu. Şimdi yapılması gereken, denetimin mesleki çerçevesini doğru belirlemektir.
Çünkü bir binayı denetlemek, yalnızca kolonlara ve kirişlere bakmak değildir.
Yapının mimari projesine uygunluğu, kullanım amacı, yangın merdivenleri, ortak alanları, sığınakları, erişilebilirlik düzenlemeleri ve sonradan yapılan değişiklikler bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
Örneğin bir apartmanın zemin katındaki iki işyerinin birleştirildiğini düşünelim. Aradaki duvar kaldırılmış, ortak koridorun bir bölümü işyerine katılmış, çıkış kapısının yeri değiştirilmiş olsun.
İlk bakışta sıradan bir tadilat gibi görülebilir. Oysa mimari proje, kullanım izni, kaçış güzergâhı ve taşıyıcı sistem açısından ayrı ayrı incelenmesi gereken bir durum vardır.
Mimar, yapının onaylı projesiyle mevcut kullanımını karşılaştırır. Değişikliklerin mekânsal ve işlevsel sonuçlarını değerlendirir. Taşıyıcı sisteme müdahale şüphesi varsa inşaat mühendisi devreye girer. Tesisatla ilgili konular kendi uzmanları tarafından incelenir.
İşte savunduğum koordinasyon modeli budur.
Mimarın koordinatör olması, mühendislerin yetki ve sorumluluklarını üstlenmesi anlamına gelmez. Her disiplin kendi uzmanlık alanındaki incelemeyi yapmalı ve bulgularını imzalamalıdır. Mimar ise mimari uygunluk denetimini bizzat yürütmeli, disiplinler arasındaki ilişkileri değerlendirerek ortak raporun bütünlüğünü sağlamalıdır.
Mevcut Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği de mimari proje uygunluğunu denetçi mimarın görev alanında tanımlıyor. Periyodik denetimde bu mesleki sorumluluğun belirsiz bırakılması doğru olmaz.
Bu nedenle yeni yönetmelikte denetçi mimarın sahaya fiilen katılması, onaylı projeleri incelemesi, tespitlerini belgelemesi ve mimari uygunluk bölümünü kendi imzasıyla tamamlaması açıkça hükme bağlanmalıdır.
İmza, yalnızca bir bürokratik işlem değildir. Yapılan incelemenin mesleki sorumluluğunu üstlenmektir. Bunun karşılığında denetçiye yeterli süre, gerekli belgeler ve teknik inceleme imkânları da sağlanmalıdır.
Öte yandan gözlemsel denetimin sınırlarını da doğru belirlemeliyiz. Bir binada gözle görülür hasar bulunmaması, o binanın depreme dayanıklı olduğunu kanıtlamaz. Deprem performansının değerlendirilmesi, ilgili mühendislik hesaplarını ve gerektiğinde ayrıntılı teknik araştırmaları gerektirir.
Bu ayrımı yapmadan düzenlenecek raporlar, yapı sahiplerinde gerçekte karşılığı bulunmayan bir güven duygusu oluşturabilir.
Denetimin bir başka önemli boyutu sürekliliktir. Beş yıl önce tespit edilen bir aykırılığın giderilip giderilmediği sonraki incelemede görülebilmelidir. Tadilat projeleri, önceki raporlar ve mevcut durum aynı kayıt sistemi içerisinde izlenmelidir.
Ayrıca taşıyıcı sisteme müdahale veya yangın kaçışının engellenmesi gibi ciddi şüphelerde beş yıllık sürenin dolması beklenmemelidir.
Daha eski yapı stokunun da risk durumuna göre değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Yeni binaların periyodik denetimi önemli bir başlangıçtır. Fakat yapı güvenliği politikamızın uzun vadeli hedefi, bütün yapı stokunu kapsayan uygulanabilir bir denetim düzeni olmalıdır.
Mimarlık, binanın inşa edilmesiyle sorumluluğu sona eren bir meslek olarak görülmemelidir. Yapının kullanım süresince geçirdiği dönüşümlerin izlenmesinde de mimari bilgiye ihtiyaç vardır.
Yeni yönetmelik hazırlanırken mimarların koordinasyon görevi, sahadaki yetkileri ve imza sorumlulukları açık biçimde tanımlanmalıdır.
Binaların güvenliği, birbirinden kopuk mesleki incelemelerle korunamaz. Mimari ve mühendislik disiplinlerinin birbirini tamamladığı, sorumlulukların açıkça belirlendiği ve tespitlerin takip edildiği bir sistem kurulmalıdır.
Çünkü güvenli bir bina, yalnızca doğru inşa edilmiş değil, kullanım ömrü boyunca doğru korunmuş binadır.
