Bilimsel Literatür Derlemesi Anabilim Dalı: Kadın Hastalıkları ve Doğum (Obstetrik) Bilimsel Danışman: Kuşkarova Aigerim Alimhanovna Hazırlayan: Bakhytbek Zhanel Öskenkyzy
Özet
Preeklampsi, genellikle gebeliğin 20. haftasından itibaren ortaya çıkan ve birden fazla organ sistemini etkileyebilen bir gebelik komplikasyonudur. Tanıda yeni gelişen hipertansiyonla birlikte idrarda protein artışı (proteinüri), anneye ait organ işlev bozukluğu ve kılavuza göre diğer klinik bulgular değerlendirilir. Plasental işlev bozukluğu, anjiyojenik dengesizlik ve anne damar endotelindeki değişiklikler hastalığın gelişiminde rol oynar. Bu derlemede preeklampsinin patofizyolojisi, risk faktörleri, tanısı, önlenmesi ve klinik yönetimi ele alınmaktadır. Gebeliğin erken döneminde risk değerlendirmesi, uygun gebelerde düşük doz aspirin profilaksisi, anne ve fetüsün izlenmesi, doğum zamanının belirlenmesi ve doğum sonrası kan basıncı takibi yönetimin temel bileşenleridir.
Anahtar kelimeler — Preeklampsi, gebelikte hipertansiyon, plasental işlev bozukluğu, endotelyal disfonksiyon, doğum sonrası izlem.
1. Giriş
Preeklampsi, anne ve bebek açısından ciddi komplikasyonlara yol açabilen hipertansif bir gebelik hastalığıdır. Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre dünya genelinde doğum yapan kadınların yaklaşık %3–8’ini etkiler. Hastalık ilk kez doğumdan sonra da ortaya çıkabilir. Bu nedenle doğum sonrası izlem de önem taşır. [1–3, 10]
2. Patofizyoloji
Preeklampsinin gelişimini açıklayan iki aşamalı model, plasental işlev bozukluğu ile annede ortaya çıkan sistemik damar yanıtını ilişkilendirir. Normal gebelikte trofoblastlar, uterin spiral arterlerin geniş ve düşük dirençli damarlara dönüşmesine katkıda bulunur. Özellikle erken başlangıçlı preeklampside bu dönüşümün yetersiz kalması, plasental kan akımının bozulmasına ve oksidatif strese katkıda bulunabilir. Plasental değişikliklerin ve anneye ait damar risklerinin göreli ağırlığı olgular arasında değişir. [4, 5]
Plasentadan salınan çözünür fms benzeri tirozin kinaz 1 (sFlt-1), plasental büyüme faktörünü (PlGF) ve vasküler endotelyal büyüme faktörünü (VEGF) bağlayarak biyolojik etkilerini azaltabilir. Bu anjiyojenik dengesizlik, anne damar endotelinin işlev bozukluğuyla ilişkilidir. Damarların daralması ve geçirgenliğin artması, hipertansiyonun yanı sıra böbrek, karaciğer ve merkezi sinir sistemi bulgularının gelişimine katkıda bulunabilir. [4, 5]
3. Risk faktörleri
Amerikan Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanları Koleji (ACOG) ve Maternal-Fetal Tıp Derneğine (SMFM) göre önceki gebelikte preeklampsi, kronik hipertansiyon, kronik böbrek hastalığı, gebelik öncesinde var olan tip 1 veya tip 2 diyabet, sistemik lupus eritematozus, antifosfolipid sendromu ve çoğul gebelik yüksek risk faktörleridir. [6]
Daha önce doğum yapmamış olmak, obezite, ileri anne yaşı, ailede preeklampsi öyküsü ve gebelikler arasında 10 yıldan uzun süre bulunması orta düzey risk faktörleri arasındadır. Risk sınıflaması kılavuza göre değişebilir. Örneğin Birleşik Krallık Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), çoğul gebeliği orta düzey risk faktörü olarak sınıflandırır. [6, 7]
4. Klinik bulgular ve tanı
4.1. Klinik bulgular
Preeklampsi belirti vermeyebilir ve rutin gebelik kontrolünde saptanabilir. İdrar miktarında azalma, bulantı, kusma veya yüz ve ellerde belirgin şişlik görülebilir. Gebelikte veya doğumdan sonraki ilk altı haftada şiddetli ya da geçmeyen baş ağrısı, görme değişikliği, şiddetli üst karın ağrısı veya nefes darlığı acil tıbbi değerlendirme gerektirir. [1, 7, 10]
4.2. Tanı ölçütleri
ACOG’a göre daha önce normal kan basıncı olan bir gebede 20. haftadan itibaren en az dört saat arayla yapılan iki ölçümde sistolik kan basıncının ≥140 mmHg veya diyastolik kan basıncının ≥90 mmHg olması hipertansiyon ölçütünü karşılar. Sistolik basınç ≥160 mmHg veya diyastolik basınç ≥110 mmHg ise acil tedaviyi geciktirmemek için ölçüm kısa aralıkla doğrulanır. ACOG, şiddetli aralıkta doğrulanan gestasyonel hipertansiyonu, proteinüri bulunmasa da ağır özellikli preeklampsi olarak sınıflandırır. [1]
Hipertansiyona eşlik eden proteinüri, 24 saatlik idrarda ≥300 mg protein veya spot idrarda ≥0,3 mg/mg protein/kreatinin oranıyla gösterilebilir. ACOG’a göre proteinüri olmadan da yeni gelişen hipertansiyona şu bulgulardan biri eşlik ederse preeklampsi tanısı konabilir. Trombosit sayısının 100.000/µL’nin altına düşmesi, başka bir böbrek hastalığı yokken serum kreatinininin 1,1 mg/dL’yi aşması veya başlangıç değerinin iki katına çıkması, karaciğer transaminazlarının normal üst sınırın en az iki katına yükselmesi, akciğer ödemi, görme bozukluğu ya da başka bir nedenle açıklanamayan ve tedaviye yanıt vermeyen yeni başlangıçlı baş ağrısı bu bulgular arasındadır. [1]
Uluslararası Gebelikte Hipertansiyon Çalışmaları Derneği (ISSHP), yeni gelişen hipertansiyona eşlik eden uteroplasental işlev bozukluğunu da tanı kapsamına alır. Fetal büyüme kısıtlılığı veya anormal umbilikal arter Doppler bulguları bu kapsamdadır. Kronik hipertansiyonu olan gebelerde yeni proteinüri, organ işlev bozukluğu veya uteroplasental bulgular, kronik hipertansiyon üzerine eklenen preeklampsi açısından değerlendirilir. [2]
4.3. Laboratuvar, biyobelirteçler ve fetal değerlendirme
Anneye yönelik değerlendirmede trombosit sayısı, serum kreatinini, karaciğer enzimleri ve idrar proteini incelenir. Fetüsün büyümesi ve amniyotik sıvı miktarı ultrasonografiyle değerlendirilir. Klinik duruma göre umbilikal arter Doppleri ve kardiyotokografi ile izlem yapılır. [1, 2, 7]
NICE, gebeliğin 20. haftasından 36 hafta 6 güne kadar preeklampsi şüphesi bulunan gebelerde PlGF temelli testlerin standart klinik değerlendirmeyle birlikte kullanılmasını önerir. ACOG’un 2024 güncellemesi, bir biyobelirteç testini hipertansif gebelik bozukluğu nedeniyle hastanede izlenen seçilmiş hastalarda ağır özellikli preeklampsiye ilerleme riskini değerlendirmek için ele alır. PlGF ve sFlt-1/PlGF sonuçları klinik bulgularla birlikte yorumlanır. Doğum zamanına tek başına bu sonuçlarla karar verilmez. [8, 9]
5. Anne ve bebek açısından komplikasyonlar
Anneye ait başlıca komplikasyonlar arasında eklampsi, HELLP sendromu, akut böbrek hasarı, akciğer ödemi, inme, karaciğer hematomu veya rüptürü ve plasenta dekolmanı bulunur. Eklampsi, başka bir nedenle açıklanamayan yeni başlangıçlı nöbetlerle ortaya çıkar. HELLP sendromu hemoliz, karaciğer enzimlerinde yükselme ve trombosit sayısında azalma ile karakterizedir. Ağır olgular anne ölümüne yol açabilir. [1–3]
Plasental işlev bozukluğu, fetal büyüme kısıtlılığına ve ağır olgularda fetal ölüme yol açabilir. Anne veya fetüsün klinik durumu nedeniyle doğumun erken haftalarda planlanması, prematüriteye bağlı yenidoğan sorunlarına yol açabilir. [1–3, 7]
6. Önleme
Risk değerlendirmesi gebeliğin ilk kontrolünde yapılır. ACOG ve SMFM, en az bir yüksek risk faktörü veya birden fazla orta düzey risk faktörü bulunan gebelerde günde 81 mg aspirin önerir. Profilaksiye 12–28. haftalar arasında, tercihen 16. haftadan önce başlanır ve doğuma kadar sürdürülür. NICE ise uygun gebelerde 12. haftadan doğuma kadar günde 75–150 mg aspirin önerir. Aspirin kullanımı ve dozuna, risk faktörleri ve kontrendikasyonlar değerlendirilerek hekim karar verir. [6, 7]
Düzenli gebelik kontrolleri, kan basıncı takibi ve eşlik eden kronik hastalıkların yönetimi, riskli gebelerin erken belirlenmesini ve hastalığın zamanında tanınmasını destekler. [2, 7]
7. Tedavi ve doğum zamanlaması
7.1. Şiddetli hipertansiyon ve nöbetlerin yönetimi
En az 15 dakika süren şiddetli hipertansiyon gebelikte ve doğum sonrasında acil tedavi gerektirir. ACOG, anneye ait inme riskini azaltmak için tedavinin doğrulama sonrasında gecikmeden ve 30–60 dakika içinde başlatılmasını önerir. Hastanede kullanılan ilk seçenekler arasında intravenöz labetalol, intravenöz hidralazin ve ağızdan hızlı salımlı nifedipin bulunur. [1]
Magnezyum sülfat, ağır özellikli preeklampside eklampsi nöbetlerini önlemek ve gelişen eklampsiyi tedavi etmek için kullanılır. Uygulama sırasında solunum sayısı, derin tendon refleksleri ve idrar çıkışı izlenir. [1, 2, 7]
7.2. Doğum zamanının belirlenmesi
Doğum, hastalığın yönetiminde temel adımdır. Zamanlama gebelik haftasına, anne ve fetüsün klinik durumuna ve yenidoğan bakım olanaklarına göre belirlenir. ACOG, ağır özellik göstermeyen preeklampside 37 hafta 0 günden itibaren, ağır özellikli preeklampside ise 34 hafta 0 günden itibaren annenin durumu stabilize edildikten sonra doğumu önerir. Ağır özellikli preeklampside 34 haftadan önce, anne ve fetüs stabilse, uygun donanıma sahip bir merkezde yakın izlemle gebeliğin sürdürülmesi seçilmiş olgularda değerlendirilebilir. [1]
NICE, 34 hafta 0 gün ile 36 hafta 6 gün arasında erken doğum endikasyonu bulunmadığında izlemin sürdürülmesini, 37 hafta 0 günden itibaren ise doğumun 24–48 saat içinde başlatılmasını önerir. Anne veya fetüsün durumunun kötüleşmesi, gebelik haftasından bağımsız olarak doğum gerektirebilir. [1, 7]
7.3. Doğum sonrası izlem
Preeklampsi doğumdan sonra devam edebilir veya gebelikte tansiyonu normal seyreden kişilerde doğumdan sonraki ilk altı hafta içinde ilk kez ortaya çıkabilir. ACOG, gebelikte hipertansif bozukluk yaşayanlarda kan basıncının doğumdan sonraki 7–10 gün içinde, şiddetli hipertansiyonu olanlarda ise ilk 72 saat içinde değerlendirilmesini önerir. Preeklampsi öyküsü, ileri dönemde kronik hipertansiyon ve kardiyovasküler hastalık riskinin artmasıyla ilişkilidir. Uzun dönem izlemde bu öykünün kaydedilmesi ve kardiyovasküler risk faktörlerinin değerlendirilmesi önemlidir. [10–12]
8. Tartışma
Preeklampsinin farklı klinik görünümleri, plasental işlev bozukluğu ile anneye ait damar ve metabolizma özelliklerinin olgulara göre değişen etkisini yansıtır. PlGF temelli testler, belirli klinik koşullarda karar vermeye yardımcı olur. Tanı ve doğum zamanlaması, belirtiler, kan basıncı, laboratuvar sonuçları ve fetal bulgular birlikte değerlendirilerek belirlenir. Kılavuzlar arasındaki farklılıklar özellikle proteinürisiz olguların tanımında ve erken doğum kararında önem kazanır. [1, 2, 5, 7–9]
9. Sonuç
Preeklampsinin yönetimi, gebeliğin erken döneminde risk değerlendirmesinden doğum sonrası takibe uzanır. Uygun gebelerde düşük doz aspirin, hastalık geliştiğinde düzenli anne ve fetüs izlemi, şiddetli hipertansiyonun gecikmeden tedavisi, gerekli olgularda magnezyum sülfat kullanımı ve klinik duruma uygun doğum zamanlaması bakımın temel bileşenleridir. Doğum sonrası kan basıncı ve uzun dönem kardiyovasküler risk izlemi de bu bakımın parçasıdır. [1, 2, 6, 7, 11, 12]
10. Kaynakça
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Gestational Hypertension and Preeclampsia. ACOG Practice Bulletin No. 222. Obstetrics & Gynecology. 2020, 135(6), e237–e260.
- Magee LA, Brown MA, Hall DR, ve ark. The 2021 International Society for the Study of Hypertension in Pregnancy classification, diagnosis & management recommendations for international practice. Pregnancy Hypertension. 2022, 27, 148–169.
- World Health Organization. Pre-eclampsia. Bilgi notu, 6 Ekim 2026.
- Rana S, Lemoine E, Granger JP, Karumanchi SA. Preeclampsia: Pathophysiology, Challenges, and Perspectives. Circulation Research. 2019, 124(7), 1094–1112.
- Hennessy A, Ng J, Makris A. The pathophysiology of pre-eclampsia. Nature Reviews Nephrology. 2026, 22, 622–634.
- American College of Obstetricians and Gynecologists ve Society for Maternal-Fetal Medicine. Low-Dose Aspirin Use for the Prevention of Preeclampsia and Related Morbidity and Mortality. Klinik uygulama önerisi, 2021.
- National Institute for Health and Care Excellence. Hypertension in pregnancy: diagnosis and management. NG133, 2019. Son güncelleme 2023.
- National Institute for Health and Care Excellence. PLGF-based testing to help diagnose suspected preterm pre-eclampsia. HTG630, 2022.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. ACOG Clinical Practice Update: Biomarker Prediction of Preeclampsia With Severe Features. Obstetrics & Gynecology. 2024, 143(6), e153–e154.
- Hauspurg A, Jeyabalan A. Postpartum preeclampsia or eclampsia: defining its place and management among the hypertensive disorders of pregnancy. American Journal of Obstetrics and Gynecology. 2022, 226(2S), S1211–S1221.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Optimizing Postpartum Care. ACOG Committee Opinion No. 736. Obstetrics & Gynecology. 2018, 131(5), e140–e150.
- Lewey J, Beckie TM, Brown HL, ve ark. Opportunities in the Postpartum Period to Reduce Cardiovascular Disease Risk After Adverse Pregnancy Outcomes. Circulation. 2024, 149(7), e330–e346.
Editör Notu
Bu yazı bilimsel bilgilendirme amacıyla bir tıp öğrencisi tarafından hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel tıbbi öneri niteliği taşımaz. Sağlıkla ilgili bireysel değerlendirme, tanı ve tedavi kararları yetkili hekimler tarafından verilmelidir.
