1902 yılında Hanoi’de, Fransız sömürge yönetimi şehrin yeni kanalizasyon sistemini inşa ederken, yeraltında bambaşka bir felaketin de yolunu döşediğini fark etti: Borular, fareler için kusursuz bir otoyola dönüşmüştü. Veba salgını korkusuyla paniğe kapılan yönetim, çareyi getirilen her fare kuyruğu için bir ödül koymakta buldu. Başlangıçta rakamlar baş döndürücüydü: Nisan ayının sonunda sadece bir haftada sekiz bine yakın, haziranda ise tek bir günde yirmi bini aşkın kuyruk teslim edildi.
Ancak kısa süre sonra şehirde tuhaf bir manzara belirdi: Sokaklarda kuyruksuz fareler dolaşıyordu. Uyanık avcılar fareyi yakalıyor, kuyruğunu kesip hayvanı sağ salim serbest bırakıyordu; çünkü yaşayan bir fare üremeye, yani sistem için kârlı "yeni kuyruklar" üretmeye devam ederdi. Çok geçmeden sağlık müfettişleri şehrin dışında devasa fare çiftlikleri keşfetti. Program derhal iptal edildi; fareler ise eskisinden daha kalabalık bir şekilde yerinde kaldı.
Bu absürt tarihi vakayı tek bir bilimsel cümleye sığdıran kişi, İngiliz iktisatçı Charles Goodhart oldu. Goodhart 1975’te, para politikasıyla ilgili bir konferansta, hükümetlerin kontrol mekanizması olarak kullandığı istatistiksel ilişkilerin, tam da kontrol amacıyla kullanıldıkları anda çökme eğiliminde olduğunu yazdı. Bu tespit, antropolog Marilyn Strathern’in 1997’de yaptığı zarif sadeleştirmeyle ünlendi ve bugün Goodhart Yasası adıyla evrensel bir kanuna dönüştü: Bir ölçüt hedef hâline geldiğinde, iyi bir ölçüt olmaktan çıkar.
Yasanın mantığı acımasız olduğu kadar basittir de. Bir ölçüt, ölçmek istediğimiz gerçeğin kendisi değil, yalnızca onun gölgesidir. Fare kuyruğu sayısı, şehirdeki fare popülasyonunun bir gölgesiydi; kimse kuyruk peşinde koşmazken bu gölge aslına sadık kalıyordu. Ama kuyruğa maddi bir ödül konduğu anda, insanlar fareyi değil, doğrudan o gölgeyi kovalamaya başladı. Gölge, aslından koptu.
Goodhart’tan tamamen bağımsız olarak, aynı yıllarda Amerikalı psikolog Donald Campbell de kendi disiplininde aynı karanlık sonuca varmıştı. Campbell Yasası’na göre, sayısal bir gösterge toplumsal kararlarda ne kadar çok kullanılırsa, bozulma baskısına o kadar açık hâle gelir ve izlemesi gereken o doğal süreci o kadar çok çarpıtır. Campbell’ın verdiği örnek ise bugün her öğrencinin ve öğretmenin kalbinde yatan o tanıdık yara iziydi: Sınavlar.
Bir başarı testi, eğitim doğal akışında ilerlerken öğrencinin gerçekten ne öğrendiğini oldukça şeffaf biçimde gösterir. Ama testten alınan puan bir anda "eğitimin yegâne amacı" hâline geldiğinde, Campbell’ın deyişiyle, hem gösterge olma değerini yitirir hem de eğitim sürecini hastalıklı biçimlerde çarpıtır. Her sınav aslında ufak bir örneklemdir: Öğrencinin bilmesi gereken binlerce şeyden yalnızca kırk tanesini sorar ve bu kırk sorudan bütüne dair bir çıkarım yapar. Bir istatistikçi için bu çıkarımın geçerli olmasının tek bir mutlak şartı vardır: Örneklemin bütünü temsil etmesi. Oysa öğrenci yalnızca "sınavda çıkacak" konulara çalıştığında, öğretmen de sadece "sınavda çıkacak" taktikleri anlattığında, örneklem artık rastgeleliğini yitirir. Soruları doğru cevaplayan bir öğrencinin konuyu gerçekten bildiği artık koca bir yanılsamadan ibarettir.
Bu istatistiksel çöküşün en acı örneği, Atlanta’da yaşandı. 2009’daki eyalet sınavında şehirdeki okulların notları şüpheli ve olağanüstü bir şekilde yükselmişti. Bu "başarı" efsanesini çürüten şey yine bir istatistik yöntemi oldu: Cevap kâğıtlarındaki “yanlıştan doğruya” yapılan silintiler, bazı sınıflarda şansla açıklanması imkânsız denecek kadar yüksek düzeylere ulaşmıştı. Eyalet soruşturması, incelenen 56 okulun 44’ünde organize kopya bulgusuna ulaştı. Olaylara 178 eğitimci karışmıştı ve bunların 82’si itirafçı oldu. Geceleri bir evde toplanan öğretmenler, silgilerle öğrencilerin cevaplarını düzeltmişti. Bu akılalmaz skandalın arkasındaki itici güç ise çok tanıdıktı: Her yıl acımasızca yükseltilen puan hedefleri, bu hedefi tutturan okullara vadedilen devasa primler ve tutturamayanlara gösterilen kapı. Sayılar görkemli bir şekilde yükseldi; ancak öğrenciler hiçbir şey öğrenmedi. 2015’te on bir eğitimci, örgütlü suç kapsamında mahkûm edilerek hapse girdi.
Okul sıralarından çıkıp iş hayatına adım attığımızda ölçütlerin acımasızlığı kaybolmaz; yalnızca adları değişir. Sınav puanının tahtına "performans göstergeleri" oturur. 2016’da patlak veren Wells Fargo skandalı bunun ders kitabı niteliğindeki örneğidir. Bankanın en büyük gurur kaynağı “çapraz satış” oranıydı, yani bir müşteriye kaç farklı ürün satılabildiği. Hedefler o kadar gerçeküstü ve yönetim baskısı o kadar boğucuydu ki, çaresiz kalan çalışanlar müşterilerin haberi bile olmadan sahte hesaplar ve kredi kartları açmaya başladı. Soruşturma patladığında milyonlarca izinsiz hesap ortaya saçıldı; banka 185 milyon dolar cezaya çarptırıldı ve 5.300’e yakın çalışanını işten attı. Banka kâğıt üzerinde yıllarca "müşteri başına ürün sayısında" sektörün tartışmasız lideriydi. Ancak gölgeyi herkes görüyorken, aslını sormak kimsenin işine gelmemişti.
Tıp ve sağlık sistemi de sık sık bu tuzağa düşer; üstelik burada ödenen bedel para değil, doğrudan insan hayatıdır. İngiltere’de acil servislere başvuran hastaların yüzde 98’inin işlemlerinin dört saat içinde bitirilmesi gerektiğine dair katı bir hedef kondu. Kâğıt üzerinde bekleme süreleri gerçekten de kısaldı; ancak gerçekte bazı hastanelerde, acil hastalar kapıda bekleyen ambulansların içinde tutulmaya başlanmıştı. Çünkü hasta hastane kapısından içeri girmediği sürece kronometre işlemiyordu. Hastanenin "hızını" artırmak için konan o masum ölçüt; çok kısa sürede, acı çeken hastaların ambulans park alanlarında gizlenmesinin aracına dönüştü.
Benzer bir trajedi New York eyaletinde yaşandı. 1990’larda yönetim, hastaların bilinçli seçim yapabilmesi amacıyla kalp cerrahlarının ameliyat sonrası ölüm oranlarını kamuoyuyla paylaşmaya karar verdi. Yıllar sonra ekonomistlerin yaptığı analiz, bu şeffaflık kartının ne kadar ölümcül bir sonuç doğurduğunu ortaya koydu: Karnelerini ve prestijlerini bozmak istemeyen cerrahlar, riski yüksek olan ağır hastaları ameliyat etmekten kaçınmaya başlamıştı. En çok yardıma ihtiyacı olan o çaresiz hastalar, bir anda en az ameliyat edilen hastalara dönüştü. Ölüm oranı bir cerrahın yeteneğinin gölgesiydi; gölge hedefin kendisine dönüşünce, tıp etiğinin aslı bozuldu.
Bütün bu karanlık hikâyelerde faturayı kesecek kötü niyetli tek bir suçlu aramak zihnimizi rahatlatır: Hilekâr öğretmen, açgözlü bankacı, korkak cerrah... Oysa asıl sorun kişilerde değil, kurulan düzeneğin kendisindedir. İnsanlar, akılcı varlıklar olarak, hayatta kalabilmek için neyle ölçülüyorlarsa onu üretirler. Birine “başarının yegâne göstergesi budur” denildiğinde, o kişi başarıyı değil, doğrudan o göstergeyi imal etmeye koyulur. Bu, ahlaki niyetten bağımsız, neredeyse matematiksel bir sonuçtur. Ölçüt, bir hastanın ateşi gibidir. Ateş, içerideki hastalığın sadece bir gölgesidir; dereceyi düşürmek için termometreyi soğuk suya sokmak hastayı iyileştirmez, yalnızca kendimizi kandırmamızı sağlar.
Goodhart yasası, sayıların tiranlığından korkup ölçmekten tamamen vazgeçmemizi söylemez. Hiçbir şeyin ölçülmediği, liyakatin ve verimin meçhul olduğu bir hastane ya da okul çok daha tehlikelidir. Yasanın bize fısıldadığı asıl gerçek şudur: Bir ölçüt hedef hâline geldiği an, içten içe çürümeye başlar.
Bu yüzden, iyi ve adil bir ölçüm düzeneği her zaman birkaç kadim kurala uymak zorundadır. Tek bir sayıya odaklanmak yerine, birbirini dengeleyen birkaç zıt sayıya birden bakar: Acil servisin hızını ölçüyorsanız, taburcu edilen hastaların kaçının bir hafta içinde kötüleşerek geri geldiğini de ölçmek zorundasınız. Sistem, ölçüldüğünü bilenlerin sunduğu süslü verilerle yetinmez, ara sıra haber vermeden gerçeğin nabzını yoklar. Sayıları, onları üretenlerden tamamen bağımsız, çıkar çatışması olmayan kişilere kontrol ettirir. Ve en önemlisi, ölçütün zamanla aslından kopacağını, aşınacağını baştan kabul eder. Bir ölçüt uzun süre boyunca kusursuzca yükseliyorsa, bu başarının değil, o ölçütün çoktan yıpranıp hileye yenik düştüğünün işaretidir.
Hanoi’deki o fareler bir yüzyıl önce bize bu acı dersi vermişti. Kuyruk kesmek her zaman kolaydır; asıl zor olan fareyi öldürmektir. Eğer kurduğunuz sistem yalnızca kuyruk sayıyorsa, er ya da geç elinize geçecek olan tek şey binlerce kesik kuyruktur. Ölçütü hedef yaptığınız anda, hedefinize kesinlikle ulaşırsınız; ama o ulaştığınız şeyin artık ne olduğunu asla bilemezsiniz.
