Dün sitemizin girişinde kısa bir süre oturup bir işimi halletmem gerekti. Yaklaşık bir saatlik zaman diliminde karşılaştıklarım doğrusu beni düşündürdü.

Gelen kargocular, taşınan paketler, dairelere teslim edilen alışverişler… Neredeyse her birkaç dakikada bir yeni bir kargo hareketliliği yaşanıyordu.

96 daireli, yaş ortalaması orta seviyelerde olan, genç ve dinamik bir nüfusa sahip sitemizde bu yoğunluk bana önemli bir soruyu sordurdu: Gerçekten bu kadar çok şeye ihtiyacımız mı var, yoksa ihtiyaçlarımızı mı çoğaltıyoruz?

Elbette internet alışverişinin hayatımıza kattığı kolaylığı inkâr edemeyiz. Mağaza mağaza dolaşmadan, trafikle uğraşmadan, zaman ve enerji harcamadan ihtiyaçlarımızı karşılayabiliyoruz. Özellikle çalışanlar, çocuklu aileler ve hareket kabiliyeti kısıtlı bireyler için bu imkân oldukça kıymetli. Ancak her kolaylık, beraberinde bazı riskleri de getiriyor.

Asıl üzerinde durmamız gereken mesele, alışverişin ihtiyaç olmaktan çıkıp bir alışkanlığa, hatta kontrol edilemeyen bir davranışa dönüşmesi.

İhtiyaç mı, mutluluk arayışı mı?
Bir düşünelim: Dolabımızda benzerlerinden birkaç tane bulunan bir kıyafetin yeni modeli çıkıyor. Mevcut telefonumuz bütün ihtiyaçlarımızı karşılıyor ama bir üst modeli piyasaya sürülüyor. Evimizde çalışan bir küçük ev aleti varken daha yenisi, daha renklisi, daha gelişmişi satışa sunuluyor. Bir de bunlara sosyal medyada gördüğümüz ürünleri ekleyelim.
Bir anda kendimizi alışveriş yaparken bulabiliyoruz.

Üstelik bazen satın aldığımız ürünün kendisinden çok, sipariş verme anından ve kargonun kapıya gelmesinden keyif alıyoruz. Paket açma heyecanı, kısa süreli bir mutluluk hissi oluşturuyor. Fakat bu heyecan çoğu zaman kalıcı olmuyor. Bir süre sonra yeni bir ürün, yeni bir sipariş ve yeniden aynı beklenti…

Psikoloji literatüründe bu davranış örüntüsü kompulsif satın alma-alışveriş bozukluğu olarak ele alınıyor. Kişi, ihtiyacı olmadığı hâlde alışveriş yapma dürtüsünü kontrol etmekte zorlanabiliyor. Satın alma davranışı günlük sorumlulukların, aile ilişkilerinin ve ekonomik dengenin önüne geçebiliyor. Üstelik alışveriş sonrasında pişmanlık, suçluluk, borçlanma ve utanç duyguları ortaya çıkabiliyor.

Bu durum yalnızca irade zayıflığı olarak değerlendirilmemeli. Altta yatan kaygı, depresif belirtiler, yalnızlık veya duygusal boşluk gibi etkenler de araştırılmalı. Alışveriş bazen mutsuzlukla baş etme yöntemi hâline gelebiliyor.


Kontrolsüz alışverişin sağlık üzerindeki etkileri yalnızca ekonomik kayıplarla sınırlı değil.

Öncelikle uzun süre telefon veya bilgisayar başında ürün incelemek, hareketsiz yaşamı artırabiliyor. Özellikle gece saatlerinde alışveriş sitelerinde geçirilen zaman uyku düzenini bozabiliyor. Sürekli kampanya takip etmek, bildirimleri kontrol etmek ve bir sonraki indirimi kaçırma endişesi yaşamak zihinsel yorgunluğa neden olabiliyor.

Satın alma davranışıyla gelen kısa süreli rahatlamanın ardından pişmanlık, maddi kaygı ve borç baskısı oluşabiliyor. Bu döngü kişinin ruhsal iyilik hâlini olumsuz etkileyebiliyor.

Burada önemli bir ayrıntının altını çizelim: Her sık internet alışverişi yapan kişi bağımlı değildir. Bir davranışın hastalık boyutuna ulaşmasında kontrol kaybı, tekrarlama, kişinin hayatına zarar vermesi ve olumsuz sonuçlara rağmen devam etmesi önemlidir.

Kasım indirimleri: Gerçekten kazançlı mıyız?
Bu dönemde alışveriş çılgınlığını besleyen önemli bir unsur var: Efsane Kasım, büyük indirimler, fırsat günleri ve kampanyalar…

'Yalnızca bugün!', 'Son üç ürün!', 'Sepetinizdeki fırsatı kaçırmayın!' gibi mesajlar tüketiciyi hızlı karar vermeye yöneltebiliyor. İndirimli bir ürünü kaçırma korkusu, ihtiyacımız olup olmadığını sorgulamamızı engelleyebiliyor.

Üstelik pazarlama araştırmaları, fiyat promosyonlarının ödül arayışını ve sabırsızlığı tetikleyebildiğini gösteriyor. Shaddy ve Lee'nin 2019 yılında Journal of Marketing Research'te yayımlanan, yedi deneyden oluşan araştırması da fiyat promosyonlarına maruz kalmanın başka kararlarımızda bile daha sabırsız davranmamıza yol açabildiğini ortaya koymuştur.

O hâlde kendimize şu soruyu soralım: İndirimde olduğu için mi alıyorum, yoksa gerçekten ihtiyacım olduğu için mi?

Bir ürünü yüzde 50 indirimle satın almak, ihtiyacımız yoksa yüzde 50 tasarruf etmek anlamına gelmez. Hiç harcamayacağımız 1.000 lirayı indirim nedeniyle harcamak, tasarruf değil, gereksiz tüketimdir.

İslam'ın tüketim anlayışı: İsrafın diğer yüzü
Burada konunun bir de manevi boyutu var.

İslam, insanın nimetlerden yararlanmasına karşı değildir. Güzel giyinmek, ihtiyaçlarını karşılamak, ailesini mutlu etmek elbette meşru ve güzel davranışlardır. Ancak ölçüyü kaybetmek, ihtiyaç dışı tüketimi alışkanlık hâline getirmek ve nimetin kıymetini bilmemek israfın kapısını aralar.

Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur:
'Yiyin, için fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.'
Ayrıca yakınlara, yoksullara ve yolda kalmışlara haklarının verilmesi istenir; ardından saçıp savuranların şeytanların kardeşleri olduğu bildirilir.

Bu ayetler bize yalnızca harcamanın miktarını değil, harcamanın ahlaki sorumluluğunu da hatırlatır.

İhtiyacımız olmadığı hâlde aldığımız, sonra dolabın bir köşesinde unuttuğumuz her ürün; üretiminde harcanan emeği, doğal kaynakları, enerjiyi ve nakliye sürecini de beraberinde düşünmemizi gerektirir.

Bir tarafta ihtiyaç fazlası kıyafetler, kullanılmayan elektronik eşyalar ve sürekli yenilenen ev ürünleri; diğer tarafta temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan insanlar…

İslam'ın infak ve paylaşma anlayışı bize başka bir seçenek sunuyor: Tüketebildiğimiz kadar tüketmek yerine, sahip olduklarımızı ihtiyaç sahipleriyle paylaşabilmek.

Peki bu alışveriş çılgınlığını nasıl durdurabiliriz?
Bireysel olarak atabileceğimiz küçük ama etkili adımlar var:

24 saat kuralını uygulayalım: Acil olmayan bir ürünü sepete ekleyip hemen satın almayalım. En az bir gün bekleyelim. Pahalı ürünlerde bu süreyi birkaç güne çıkaralım.
İhtiyaç listesi hazırlayalım: Alışverişe başlamadan önce gerçekten neye ihtiyacımız olduğunu belirleyelim. Liste dışındaki ürünleri almamak için kendimize söz verelim.
İndirim tuzağına düşmeyelim: İndirim oranına değil, ürünün gerçek ihtiyacımıza karşılık gelip gelmediğine bakalım.
Alışveriş uygulamalarının bildirimlerini kapatalım: Sürekli karşımıza çıkan kampanyaların satın alma dürtümüzü harekete geçirmesini engelleyelim.
Aylık alışveriş bütçesi belirleyelim: Kredi kartı limitimizi değil, gelirimiz ve zorunlu giderlerimiz sonrasında ayırabileceğimiz miktarı esas alalım.
Dolap ve ev envanteri yapalım: Benzer ürünlerimizi görelim. Bir yenisini almadan önce elimizdekini kullanmayı deneyelim.
Paylaşmayı ve onarmayı tercih edelim: Kullanmadığımız ama iyi durumdaki eşyaları ihtiyaç sahiplerine ulaştıralım. Tamir edilebilecek ürünleri hemen yenisiyle değiştirmeyelim.
Duygularımızı fark edelim: Üzgün, sıkılmış veya stresli olduğumuzda alışverişe yöneliyorsak bunun yerine yürüyüş, kitap okuma, dost sohbeti veya başka bir uğraş seçelim.
Alışveriş üzerindeki kontrolünü kaybettiğini düşünen, borçlanmasına ve aile ilişkilerine zarar veren kişiler ise psikolog veya psikiyatrist desteği almaktan çekinmemelidir.

Son söz: Daha çok almak mı, daha iyi yaşamak mı?
Belki de sitemizin girişinde geçirdiğim o bir saatlik zaman dilimi, hepimize küçük bir ayna tuttu.

Elbette herkesin alışverişi kendine, bütçesi kendine. Kimsenin kapısına gelen kargo paketinin içeriğini sorgulamak veya harcamasını yargılamak bize düşmez. Ancak hepimizin üzerinde düşünmesi gereken ortak bir mesele var: Tüketim alışkanlıklarımız hayatımızı kolaylaştırıyor mu, yoksa hayatımızı yönetmeye mi başlıyor?

İnançlı bir toplum olmanın sorumluluğu, yalnızca ibadetlerimizde değil, günlük hayatımızın bütün tercihlerinde de ölçülü olmayı gerektirir. Tesettürümüz, değerlerimiz ve inanç hassasiyetimiz kadar tüketim anlayışımız da bu bütünlüğün bir parçasıdır.

Unutmayalım; sahip olduklarımızın artması her zaman hayat kalitemizin arttığı anlamına gelmez. Bazen huzur, yeni bir paket açmakta değil, ihtiyacımız olmadığı hâlde o paketi sipariş etmemeyi başarabilmektedir.

Belki de bu Kasım ayında kendimize bir iyilik yapalım: Sepetimize değil, ihtiyaçlarımıza bakalım. Daha çok tüketmek yerine daha bilinçli yaşayalım. Çünkü gerçek zenginlik, her istediğimizi satın alabilmek değil, her istediğimizi satın almak zorunda hissetmemektir.