COP31’in sağlık gündemindeki asıl yenilik, iklim değişikliğini yalnızca sağlık sektörünün üzerine binecek ek bir yük gibi görmekten vazgeçip, sağlığı üreten ya da aşındıran bütün ekonomik ve toplumsal düzeneklerin ortak sonucu olarak ele almaya başlamasıdır.

Bu, sağlığın sadece hastanelerin ve sağlık çalışanlarının meselesi olmadığını; finansman, emek, kent, gıda, hava kirliliği, dijital altyapı ve uyum politikalarının da aslında sağlığı doğrudan etkilediğini kabul etmek anlamına gelir. Antalya’daki tartışmaların değeri de bu yüzden kaç sağlık paneli düzenlendiğinde değil, sağlığın bu alanların hesabına giren bir ölçü birimine dönüşüp dönüşmeyeceğinde yatıyor. Yani asıl soru, finansmandan kente, gıdadan havaya ve dijital altyapıya kadar her politika değerlendirilirken “bunun sağlığa etkisi ne?” diye sorulup sorulmayacağıdır; çünkü sağlık ancak bu şekilde politika yapımının merkezine gerçekten girmiş olur.

COP31, 9 Kasım 2026’da Antalya’da başladı. 11 Kasım 2026 itibarıyla konferansın ilk iki günü tamamlandı. 9 Kasım’da Sağlık günü ve 10 Kasım’da ATACH günü gerçekleşti. 11 Kasım ise Liderler Zirvesi’nin ilk günü olarak icra ediliyor. İlk gün 236 oturum, ikinci gün ise 384 ayrı oturum gerçekleştirildi. Tabi bunların herbirine ayrı ayrı katılmak mümkün değildi fakat ilk iki günde Mavi alanda tartışılan sağlık konularındaki izlenimlerimi aktarmak isterim.

9 Kasım’da düzenlenen resmi Sağlık günü; iklime duyarlı sağlık teknolojileri, dijital sağlık, insani yardım ve kriz yönetimi, ülke deneyimleri ve dirençli sağlık sistemleri üzerine dört yüksek düzeyli panel ile bakanlar toplantısından oluştu. Aynı gün Belém Sağlık Eylem Planı’nın finansman çerçevesi kamuoyuna sunuldu ve Türkiye’nin Antalya Initiative for Health Resilience - AIR girişimi başlatıldı. 10 Kasım’daki ATACH Günü’nün altı oturumu ise ülke uygulamaları, eşitlik, kapasite ve finansmana odaklandı. Katıldığım oturumlarda ortak sonuç olarak şunu rahatlıkla belirtebilirim ki: bilimsel kanıt hızla birikmekte, kurumsal dil olgunlaşmakta, fakat iklim değişikliği ve ilişkili sağlık uygulamalarının mali mimarisi aynı hızla oluşmamakta.Hastalık yükünün değil, hastalığın toplumsal dağılımının belirleyici olduğunu söyleyebiliriz.

Nitekim, 2026 Lancet Countdown verileri de bu tartışmanın ölçeğini gösteriyor. Rapora göre, 2023 yılında sıcaklıkla ilişkili tahmini ölümler 710 bine ulaşmış ve bu yükün yüzde 71’i iklim değişikliğine atfedilmiştir. 2025 yılında sıcaklık maruziyeti 573 milyar potansiyel çalışma saatinin kaybına yol açmış; bu kaybın ekonomik karşılığı yaklaşık 1,07 trilyon dolar olarak hesaplanmıştır. Aynı raporda yalnızca 56 WHO üyesi ülkenin ulusal sağlık ve iklim uyum planına sahip olduğu belirtilmekte. Bu veriler iklim-sağlık ilişkisinin yalnızca epidemiyolojik olmadığını göstermekte. Sıcaklık, bir kişinin bedenine ulaşmadan önce çalışma rejimi, konut niteliği, gelir, enerjiye erişim ve kentsel altyapı tarafından filtrelenmektedir. Aynı sıcak hava dalgası, klimalı bir ofiste çalışanla asfalt döken bir işçinin bedeninde aynı sonuçları üretmemektedir.

Yeni bilimsel çalışmalar bu ayrışmayı giderek daha net ölçmektedir. Nature Communications’ta 2026’da yayımlanan bir diğer çalışmada ise, insan kaynaklı iklim değişikliğinin düşük gelirli ekonomilerde sıcaklık stresindeki artışı yüksek gelirli ekonomilerin iki ila üç katına çıkardığını göstermektedir. Küresel ticaret üzerine yapılan başka bir çalışma ise, düşük ve alt-orta gelirli ekonomilerin ticaret bağlantılı aşırı sıcak maruziyetinin çok büyük bölümünü taşıdığı halde küresel emek gelirinden çok düşük pay aldığını ortaya koymaktadır. Başka bir ifadeyle, dünya ticareti malları bir coğrafyadan diğerine taşırken ısı riskini de eşitsiz biçimde dağıtmaktadır. Lancet Planetary Health’te çiftçiler üzerine yayımlanan saha araştırması, sıcaklığın yükselmesiyle fiziksel çalışma yoğunluğunun düştüğünü; kadınların ise tarla işi ile hane içi emeğin birleşmesi nedeniyle uyum kapasitesinin daha sınırlı kaldığını göstermektedir. 2026 tarihli bir sistematik derleme de çalışan çağdaki nüfusta sıcaklıktaki her 1°C artışın morbidite riskini yüzde 2,3, mortalite riskini yüzde 1,6 artırdığını ve etkinin düşük gelirli ülkelerde daha yüksek olduğunu belirtmektedir. Yani bu bize göstermektedir ki, iklim kaynaklı sağlık eşitsizlikleri, havanın herkese aynı derecede sıcak olmamasından değil; serinleme, dinlenme, gelir kaybını karşılayabilme ve sağlık hizmetine ulaşma hakkının eşit dağılmamasından doğmaktadır.

Bu tespit kentler açısından da geçerli. IPCC, kentsel sıcaklık, hava kirliliği ve altyapı kesintilerinin etkilerinin ekonomik ve sosyal olarak dışlanmış gruplarda yoğunlaştığını yüksek güven düzeyiyle belirtmektedir. 2026’da yayımlanan geniş kapsamlı bir kentsel sıcaklık derlemesi ise bina kalitesinin, kayıt dışı emeğin, altyapı eksikliğinin ve soğutmaya erişimin sıcaklık zararını yapısal biçimde büyüttüğünü göstermektedir. Dolayısıyla sağlıklı kent politikası birkaç park, gölgelik veya serinleme merkezinden ibaret değildir. Konut standardı, ücretli izin, çalışma saatleri, elektrik fiyatı, toplu ulaşım ve mahalle ölçeğinde sağlık gözetimini birlikte gerektirmektedir.Bu sebeple, oturumlardan çıkan sonucu şu şekilde rahatlıkla söyleyebiliriz: sağlık özelinde iklim değişikliği politikalarına uyumun yeni ölçüsü hastane kapasitesi değil, kesintisiz yaşam kapasitesidir. Nitekim, katıldığım “Future-ready hospitals for 2080”, “Climate-Informed Health Early Warning Systems”, “The Invisible Footprint: Measuring What Health Systems Don’t See” ve “From Policy to Practice: Climate-Resilient Health System: Turkish Model” oturumları da, sağlık sisteminin artık yalnızca hasta kabul eden bir kurumsal yapı olarak düşünülmediğini göstermekte.

DSÖ, sağlık sektörünün küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yüzde 5’inden sorumlu olduğunu belirtmekte. Aynı zamanda hastanelerin ve sağlık altyapısının sel, sıcaklık, enerji kesintisi ve su kıtlığına hazırlanması gerektiğini de vurgulamakta. Böylece sağlık sistemi iklim tartışmasında hem korunması gereken bir altyapı hem de kendi karbon ayak izini azaltması gereken bir ekonomik sektör haline gelmektedir. Bir hastanenin jeneratörü çalışıyor fakat mahallede yaşlıların elektriği kesiliyor; acil servis iklimlendirilmiş durumda fakat ambulans çalışanı sıcak stresine maruz kalıyor; dijital erken uyarı sistemi kurulmuş fakat kayıt dışı işçi işe gitmemeyi göze alamıyorsa, teknik kapasite toplumsal korumaya dönüşmemekte. DSÖ’nün Haziran 2026’da güncellediği sıcaklık-sağlık eylem planı rehberi bu nedenle erken uyarının yanı sıra yönetişim, risk altındaki gruplar, sağlık sistemi hazırlığı, maruziyetin azaltılması, gözetim ve değerlendirmeyi aynı çerçeveye yerleştirmekte. IPCC de erken uyarı sistemlerinin tek başına yeterli olmadığını; çalışma düzeninin değiştirilmesi, serin alanlara erişim ve kent planlamasıyla desteklenmeleri gerektiğini vurgulamakta.

Şunu da belirtmemde fayda var: sıkça dillendirilen “dirençli hastane” kavramı da COP31 ajandasında tek başına yetersiz kaldı. “Dirençlilik”, “dayanıklılık”, “esneklik”, “uyum”, “dönüşüm” gibi kavramların da çokca karıştırılıyor olduğu aşikar. Bilimsel literatür bu kavramlara her ne kadar da keskin sınırlar getirmiş olsa da, oturumlarda bu kavramların sıklıkla karıştırıldığı veya farklı manalar yüklendiğine de şahit oldum.

COP31’in dijital sağlık ve iklim verisi tartışmalarına da kısaca temas etmek lazım. Veri, riskin nerede olduğunu gösterebilir; fakat işçinin vardiyasını kısaltamaz, yaşlının elektrik faturasını ödeyemez, sağlıksız konutu yalıtamaz. Erken uyarının koruyucu sağlık hizmetine dönüşmesi, uyarıyı alan kişinin davranış değiştirebilme maddi kapasitesine bağlıdır.

Sağlığın iklim krizlerine ilişkin finansmanı ise diğer önemli konu. Sağlık finansmanındaki asıl sorunun para azlığından çok, paranın tanımıdır. Çünkü, COP31’in en kritik sağlık oturumlarından biri 9 Kasım’da gerçekleşen Belém Health Action Plan Financing Framework lansmanı oldu. UNFCCC çerçeve belgesinde küresel uyum finansmanının yalnızca yaklaşık yüzde 8’inin, çok taraflı iklim finansmanının ise yüzde 0,5’inin insan sağlığını doğrudan koruyan veya iyileştiren projelere gittiği belirtilmekte. DSÖ’nün 2026 değerlendirmesinde de sağlık için ayrılan çok taraflı iklim finansmanının yüzde 0,5 civarında olduğu teyit edilmekte. Burada sorunun sadece sağlığa daha fazla para talebi değil. Temel mesele, hangi yatırımın sağlık yatırımı sayılacağıdır. Örneğin, bir belediyenin vatandaşın yazın sıcağında rahatlaması için yaptığı gölgelikler bir sağlık harcaması mıdır? Toplu taşımayı elektriklendirmek? İşçi barınma standartlarını yükseltmek? İçme suyu şebekesini kuraklığa hazırlamak? Tarımsal üretimde kadınların finansmana erişimini artırmak? Bunların hiçbiri sağlık bakanlığına ait bütçeden karşılanmamakta. Fakat bu soruların cevabı mortalite ve morbiditeyi etkilemekte. DSÖ’nün COP31 için yayımladığı ekonomik değerlendirme bu nedenle önem taşımakta. Sıcaklık-sağlık erken uyarısı, iklime dayanıklı içme suyu, sanitasyon ve hijyen, temiz hane enerjisi ve fosil yakıtların etkin biçimde fiyatlanması gibi altı öncelikli müdahalenin yılda yaklaşık 1,6 milyon ölümü önleyebileceği; değerlendirilebilen beş müdahalede her 1 dolarlık yatırımın yaklaşık 24 dolarlık fayda üretebileceği hesaplanıyor.

Buna karşın, ülkelerin iklim planlarında sağlık hâlâ bütçelenmiş bir yükümlülük haline gelmiş olmadığı görünüyor. Nitekim, DSÖ’nün Ekim 2026’da yayımladığı 114 NDC belgesini kapsayan incelemede tarafların yüzde 91’i sağlıktan söz etmekte, ancak yalnızca yüzde 23’ü sağlıkla ilişkili iklim eylemlerinin finansman ihtiyacını hesaplamakta. Sağlık sektörünün kendi emisyon azaltım hedeflerini içeren planların oranı ise yüzde 11’de kalmakta. Bu fark, diplomatik söylem ile kamu maliyesi arasındaki boşluğu da gösteriyor. Birçok ülkenin Ulusal Eylem/İklim Eylem Planlarında sağlık önemli bir yer tutuyor fakat bütçelendirme konusunda çok ciddi bir yasal boşluğun olduğu da aşikar. Üstelik bu açık, küresel sağlık finansmanının zayıfladığı bir dönemde büyümekte. Bir oturumda DSÖ yetkililerinin de aktardığı gibi, dış sağlık yardımları 2025’te 2023’e göre yüzde 30-40 düşmüş. Bazı düşük ve orta gelirli ülkelerde anne sağlığı, aşılama, salgın gözetimi ve acil durum kapasitesinde ciddi kesintiler yaşanmış. Kısacası, yeni para gelmiyor; var olan sağlık bütçeleri iklim etiketiyle yeniden ambalajlanıyor. Bu yüzden iklim-sağlık finansmanı büyümüş gibi görünürken, sağlık sisteminin gerçek gücünün gerileme riski bulunuyor. Bence, COP31’den sonra sorulması gereken soru, sağlığa kaç milyar dolar ayrıldığı değil; o paranın yeni kaynak yaratıp yaratmadığı, kimin riskini azalttığı ve hangi sağlık sonucunu değiştirdiğidir.

İzlenim ve notlarımı önümüzdeki yazılarımda da aktarmaya çalışacağım.