Zatürre tanısı konulduğunda genellikle iki soru öne çıkar: Hastalık ne kadar ciddi ve ne kadar sürede iyileşir?
Bu soruların cevabı yalnızca akciğer filminde görülen enfeksiyon alanına, ateşin yüksekliğine veya öksürüğün şiddetine bakılarak verilemez.
Pnömoni, halk arasında bilinen adıyla zatürre, aynı tanıyı taşıyan kişilerde çok farklı klinik tablolar oluşturabilir. Bir hasta ayaktan tedaviyle iyileşirken bir başkasının hastanede oksijen desteğine ihtiyacı olabilir. Bu farklılığın anlaşılması, hastalığın doğru yönetilmesinin temelidir.
Zatürrede esas mesele, akciğerde enfeksiyon bulunmasının ötesinde, bu enfeksiyonun solunum işlevini ve vücudun genel dengesini ne ölçüde bozduğudur.
Akciğer Filmindeki Görüntü Hastalığın Tamamını Anlatmaz
Akciğerlerimizin en uç bölgelerinde, oksijenin kana geçtiği küçük hava kesecikleri bulunur. Pnömonide bu keseciklerin içinde sıvı ve iltihap hücreleri birikebilir. Hava ile dolu olması gereken alanların bir bölümünde oksijen alışverişi güçleşir.
Enfeksiyonun yaygınlığı kadar hastanın bu değişikliğe verdiği yanıt da önemlidir.
Örneğin kronik akciğer hastalığı bulunan bir kişinin solunum kapasitesi zaten sınırlı olabilir. Bu kişide görece küçük bir enfeksiyon alanı bile ciddi nefes darlığına yol açabilir. Buna karşılık daha geniş bir akciğer tutulumu bulunan başka bir hastanın oksijen düzeyi ve genel durumu korunmuş olabilir.
Bu nedenle akciğer grafisi tanıda önemli olsa da hastalığın ağırlığını tek başına belirlemez.
Pnömoniye bakteriler, virüsler ve daha nadiren mantarlar neden olabilir. Pnömokok, bakteriyel zatürrenin önemli etkenlerindendir. Grip ve diğer solunum yolu virüsleri de doğrudan akciğer enfeksiyonuna yol açabilir. Viral enfeksiyon sırasında veya sonrasında bakteriyel enfeksiyon gelişmesi mümkündür.
Hastalığın seyri; mikroorganizmanın özellikleri, kişinin yaşı, bağışıklık yanıtı ve eşlik eden hastalıkların birlikte oluşturduğu tabloya bağlıdır.
Ateşin Olmaması Hastalığın Hafif Olduğunu Göstermez
Zatürre denildiğinde akla yüksek ateş, titreme, öksürük ve balgam gelir. Bunlar önemli belirtilerdir. Ancak her pnömoni bu klasik tabloyla başlamaz.
Özellikle ileri yaştaki kişilerde ateş yanıtı belirgin olmayabilir. İştahsızlık, günlük hareketlerde azalma, beklenmedik halsizlik veya yeni gelişen bilinç bulanıklığı hastalığın ilk işaretleri arasında bulunabilir.
Bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerde de enfeksiyonun alışılmış belirtileri silik kalabilir.
Bu nedenle ateşin bulunmaması zatürreyi dışlamadığı gibi, yüksek ateş de tek başına ağır pnömoni anlamına gelmez.
Klinik değerlendirmede solunum sayısı, kandaki oksijen düzeyi, kan basıncı, bilinç durumu ve hastanın genel görünümü birlikte ele alınır. Özellikle solunum sayısındaki artış bazen hastanın ifade ettiği nefes darlığından daha erken ve anlamlı bir bulgu olabilir.
Tanıyı desteklemek için akciğer grafisi kullanılır. Deneyimli ellerde akciğer ultrasonografisi de yararlı olabilir. Bilgisayarlı tomografi ise her hastada gerekli değildir; tanının belirsiz kaldığı veya komplikasyon düşünülen durumlarda gündeme gelir.
Kan testleri enfeksiyonun vücutta oluşturduğu yanıtı gösterir. Ancak örneğin CRP yüksekliği tek başına bakteriyel zatürre tanısı koydurmaz. Bu değerin normal ya da düşük olması da her koşulda ciddi enfeksiyonu dışlamaz.
Ağır nefes darlığı, belirgin oksijen düşüklüğü, morarma veya yeni gelişen bilinç değişikliği acil değerlendirme gerektirir.
Burada klinik yaklaşımın temel ilkesi şudur: Tetkikler hastanın yerine geçmez; hastayı doğru değerlendirmemize yardımcı olur.
Antibiyotik Tedavisinde Belirleyici Olan Nedir?
Zatürre tanısının otomatik olarak her hastada aynı antibiyotik tedavisini gerektirdiği düşüncesi doğru değildir.
Bakteriyel pnömonilerde antibiyotik tedavisi esastır. Ancak hastalığa neden olan mikroorganizmanın olasılığı, hastanın yaşı, eşlik eden hastalıkları, enfeksiyonun ağırlığı ve direnç riski tedavi seçimini etkiler.
Viral pnömonilerde antibiyotiklerin doğrudan etkisi yoktur. Bununla birlikte viral enfeksiyon saptanması, özellikle ağır hastalarda bakteriyel enfeksiyonun eşlik etme ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaz.
Amerikan Toraks Derneğinin güncel kılavuzunda, eşlik eden hastalığı bulunmayan ve ayaktan izlenen bazı viral pnömoni hastalarında antibiyotik verilmemesi önerilebilirken, diğer hasta gruplarında daha farklı bir değerlendirme gerektiği belirtilmektedir.
Antibiyotik süresi konusunda da yaklaşım değişmiştir. Uygun hastalarda kısa tedavi sürelerinin yeterli olabileceğini gösteren güçlü klinik veriler bulunmaktadır.
Ancak kısa tedavi, herkes için aynı sayıda gün antibiyotik kullanmak anlamına gelmez. Tedavinin sonlandırılmasında ateşin düzelmesi, solunumun rahatlaması, tansiyon ve nabzın dengelenmesi gibi klinik iyileşme göstergeleri önemlidir.
Ağır pnömonilerde oksijen desteği, damar yoluyla tedavi ve gerektiğinde yoğun bakım desteği yaşam kurtarıcı olabilir. Seçilmiş ağır pnömoni hastalarında kortikosteroidlerden yarar sağlanabilir; fakat bunlar bütün zatürre hastalarına verilmesi gereken ilaçlar değildir.
Tedavide başarıyı yalnızca öksürüğün kesilmesiyle ölçmek doğru olmaz. Asıl hedef enfeksiyonun kontrol edilmesi, oksijenlenmenin korunması ve solunum yetmezliği gibi ciddi komplikasyonların önlenmesidir.
Zatürre Geçtiğinde Akciğer Tamamen İyileşmiş Olur mu?
Pnömonide klinik iyileşme ile akciğer dokusunun toparlanması aynı hızda gerçekleşmeyebilir.
Uygun tedaviyle ateş ve genel durum birkaç gün içinde düzelebilir. Buna karşılık öksürük, çabuk yorulma ve eforla nefes darlığı haftalar boyunca devam edebilir.
Hatta akciğer grafisindeki enfeksiyon bulguları, hastanın kendisini iyi hissetmeye başlamasından sonra da bir süre görülebilir. Bu durum her zaman aktif enfeksiyonun sürdüğü veya yeniden antibiyotik gerektiği anlamına gelmez.
Bunun tersi de önemlidir. Tedavi başladıktan sonraki ilk üç gün içinde beklenen düzelmenin görülmemesi veya belirtilerin kötüleşmesi yeniden değerlendirmeyi gerektirir. Dirençli mikroorganizmalar, akciğer zarında sıvı birikmesi ve farklı hastalıklar bu aşamada araştırılabilir.
Bir başka önemli konu, zatürre sonrasında yapılacak kontrollerdir.
Her hastaya rutin olarak tekrar akciğer filmi çekilmesi gerekli değildir. Ancak özellikle 50 yaş üzerindeki kişilerde, sigara kullananlarda, açıklanamayan kilo kaybı bulunanlarda veya belirtileri devam edenlerde yaklaşık altı hafta sonra kontrol görüntülemesi düşünülebilir.
Çünkü bazen pnömoni, altta yatan bir hava yolu tıkanıklığının veya başka bir akciğer hastalığının ilk fark edilen bulgusu olabilir. Özellikle aynı akciğer bölgesinde tekrarlayan enfeksiyonların yalnızca yeni bir zatürre atağı olarak değerlendirilmemesi gerekir.
Korunmada ise pnömokok ve grip aşıları önemli yer tutar. Yaşa, kronik hastalıklara ve bağışıklık durumuna uygun aşılama, ciddi enfeksiyon riskini azaltabilir. Sigaranın bırakılması ve kronik solunum hastalıklarının iyi kontrol edilmesi de akciğerlerin enfeksiyonlara karşı dayanıklılığını destekler.
Pnömoni, çoğu zaman başarıyla tedavi edilebilen bir hastalıktır. Fakat iyi tedavi yalnızca doğru antibiyotiği seçmekten ibaret değildir. Hangi hastanın evde izlenebileceğini, kimin hastaneye ihtiyaç duyduğunu ve iyileşmeyen bir akciğer bulgusunun ne zaman daha ileri araştırılması gerektiğini bilmek de aynı derecede önemlidir.
Zatürreyi doğru anlamak, akciğer filmindeki gölgeyi görmenin ötesinde, o gölgenin hastanın solunumu ve yaşamı üzerindeki karşılığını değerlendirebilmektir.
