Bir çocuk sık hastalanmaya başladığında anne babaların zihninde hemen aynı soru beliriyor: “Acaba bağışıklığı mı zayıf?”

Ardından başka sorular geliyor. Hangi vitamini verelim? Bağışıklık güçlendirici şuruplar işe yarıyor mu? Probiyotik kullansak daha az hasta olur mu? Komşunun çocuğuna iyi gelen ürün bizim çocuğumuza da fayda sağlar mı?

Bir çocuk hekimi olarak bu soruların arkasındaki duyguyu çok iyi anlıyorum. Hiçbir anne baba çocuğunun hastalanmasını istemez. Özellikle geceler boyunca ateşini ölçtüğünüz, öksürüğünü dinlediğiniz, iştahsızlığına üzüldüğünüz bir çocuğunuz varsa onu hastalıklardan koruyacak her seçeneği değerlendirmek istersiniz.

Ancak burada önemli bir soruyla yüzleşmemiz gerekiyor:

Bağışıklık sistemi gerçekten bir şişe şurupla güçlendirilebilir mi?

Öncelikle şu gerçeği bilmeliyiz: Bağışıklık sistemi, bir düğmeye basılarak gücü artırılabilen basit bir mekanizma değildir.

Vücudumuzda birbirleriyle iletişim hâlinde çalışan hücrelerden, dokulardan ve biyolojik süreçlerden oluşan son derece karmaşık bir savunma ağı vardır. Bu sistemin görevi yalnızca mikroplarla mücadele etmek değil, gerektiğinde savunmayı başlatmak ve gerektiğinde durdurmaktır.

Dolayısıyla sağlıklı bir bağışıklık sisteminden beklediğimiz şey sürekli daha güçlü çalışması değil, dengeli ve doğru çalışmasıdır.

Bugün marketlerde, eczanelerde ve internet ortamında çocukların bağışıklığını desteklediği iddiasıyla sunulan pek çok ürün bulunuyor. Vitamin karışımları, bitkisel şuruplar, çinko preparatları, probiyotikler ve farklı içeriklere sahip takviyeler…

Ürünlerin ambalajlarında çoğu zaman güven veren ifadeler görüyoruz. Fakat bir ürünün üzerinde “bağışıklığı destekler” yazması, o ürünün sağlıklı çocuklarda enfeksiyonları önlediğinin bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.

Burada birbirinden farklı iki durumu ayırmak zorundayız.

Birincisi, çocuğun gerçekten bir vitamin veya mineral eksikliği bulunmasıdır. Böyle bir durumda uygun takviye, hekim değerlendirmesiyle tedavinin önemli bir parçası olabilir.

İkincisi ise herhangi bir eksikliği bulunmayan sağlıklı bir çocuğa, yalnızca daha az hastalansın düşüncesiyle çeşitli ürünler verilmesidir.

İşte bilimsel kanıtların çok daha dikkatli değerlendirilmesi gereken alan burasıdır.

Örneğin C vitamini, D vitamini ve çinko bağışıklık sisteminin normal çalışmasında önemli görevler üstlenir. Ancak bunların vücut için gerekli olması, fazladan alındıklarında mutlaka ilave koruma sağlayacakları anlamına gelmez.

C vitamini konusunda yapılan araştırmalar, düzenli takviyenin genel toplumda soğuk algınlığına yakalanma sıklığını belirgin biçimde azaltmadığını; bazı koşullarda hastalık süresini bir miktar kısaltabildiğini göstermektedir.

D vitamini ise özellikle kemik sağlığı ve normal gelişim açısından önemlidir. Bebeklik döneminde önerilen D vitamini desteği gibi koruyucu uygulamalar ayrı değerlendirilmelidir. Ancak D vitamini verilmesini, her çocukta bütün enfeksiyonlara karşı güçlü bir kalkan oluşturmakla eş tutamayız.

Son yıllarda probiyotiklere yönelik ilgi de giderek artıyor. Bağırsaklarımız ile bağışıklık sistemi arasında önemli bir ilişki bulunduğunu biliyoruz. Bazı probiyotik türlerinin belirli hastalıklar ve koşullarda yararlı olabileceğine ilişkin araştırmalar mevcut.

Bununla birlikte her probiyotik aynı değildir. Bir araştırmada belirli bir bakteri türüyle elde edilen sonucu piyasadaki bütün probiyotik ürünlerine genellemek bilimsel olarak doğru olmaz.

Bir ürünün faydalı olabileceğini göstermek başka, her çocuğun o ürüne ihtiyacı olduğunu söylemek bambaşka bir şeydir.

Üstelik gereksiz takviye kullanımının tamamen zararsız olduğunu da düşünmemeliyiz.

Bazı vitaminlerin aşırı miktarda alınması vücutta birikerek istenmeyen sonuçlara yol açabilir. Gereğinden fazla çinko kullanılması başka minerallerin dengesini bozabilir. Bitkisel içerikli ürünler de sırf doğal oldukları için risksiz kabul edilemez.

Çocuk söz konusu olduğunda “Bir zararı olmaz, deneyelim” yaklaşımı doğru değildir.

Peki, gerçekten güçlü bir bağışıklık sistemi için ne yapmalıyız?

Aslında cevap çoğu zaman düşündüğümüzden daha sade.

Yaşına uygun ve yeterli beslenme, düzenli uyku, günlük hareket, açık havada geçirilen zaman, hijyen alışkanlıkları ve zamanında yapılan aşılar çocuk sağlığının temel dayanaklarıdır.

Bir çocuk yeterince uyumuyorsa, öğünlerini sürekli geçiştiriyorsa, günün büyük bölümünü ekran karşısında geçiriyorsa yalnızca bir şuruba güvenerek bütün bu eksiklikleri gidermeyi bekleyemeyiz.

Özellikle aşıların önemini ayrıca vurgulamak isterim. Çünkü aşılar, bağışıklık sistemini belirli hastalıklara karşı hazırladığı bilimsel olarak gösterilmiş koruyucu uygulamalardır. Hiçbir genel bağışıklık şurubu, önerilen aşıların yerini tutmaz.

Bir başka önemli mesele de çocukların sık hastalanmasının yanlış yorumlanmasıdır.

Özellikle kreşe veya okula yeni başlayan çocuklar, daha önce karşılaşmadıkları çok sayıda solunum yolu virüsüyle temas edebilir. Bir yıl içerisinde birden fazla enfeksiyon geçirmeleri her zaman bağışıklık sistemlerinin yetersiz olduğu anlamına gelmez.

Elbette ağır seyreden, olağan dışı, uzun süren veya sık tekrarlayan enfeksiyonlar; büyüme geriliği gibi başka bulgularla birlikte görülüyorsa ayrıntılı değerlendirme gerekebilir.

Ancak her burun akıntısını, her öksürüğü ve her ateşi bağışıklık zayıflığına bağlamak da doğru değildir.

Bence asıl üzerinde durmamız gereken konu, anne babaların çocuklarını koruma arzusunun zaman zaman ticari beklentilerin hedefi hâline gelmesidir.

Bir aile çocuğunun iyiliği için para harcamaya hazırdır. Hatta kendi ihtiyaçlarından vazgeçebilir. Fakat bu fedakârlığın bilimsel karşılığı bulunmayan vaatlerle yönlendirilmemesi gerekir.

Tıbbın görevi her kaygıya yeni bir ürün önermek değildir. Gerektiğinde tedavi uygulamak kadar, gereksiz uygulamalardan kaçınmak da iyi hekimliğin parçasıdır.

Bazen ailelere verilebilecek en değerli öneri, yeni bir şurup satın almaları değil; çocuklarının uykusunu, beslenmesini ve günlük alışkanlıklarını yeniden gözden geçirmeleridir.

Şunu unutmayalım:

Bir çocuğun sağlığını tek bir vitaminle, tek bir probiyotikle veya tek bir şurupla güvence altına alamayız.

Çocuklarımızın bağışıklık sistemini desteklemek için önce onların sağlıklı büyümesine imkân sağlayan şartları oluşturmalıyız.

Çünkü güçlü bir çocukluk, bir şişe şurubun içinde değil; sağlıklı alışkanlıklarla, koruyucu hekimlikle ve bilimsel bilgiyle inşa edilir.

Prof. Dr. Vefik ARICA
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı