Prozopagnozi, yüzleri tanıyamama durumudur. Prozopagnozisi olan kişi yüzü görür. Yüzün genç ya da yaşlı, mutlu ya da öfkeli olduğunu çoğu zaman anlar. Ama o yüzün kime ait olduğunu çıkaramaz. Görme keskinliği normaldir. Zekâ ve bellek de genellikle yerindedir. Sorun, görülen yüzü bir kimlikle eşleştiren beyin işlevindedir. Bu nedenle halk arasında yüz körlüğü olarak da bilinir.
Terim, Yunanca “yüz” anlamına gelen prosopon ile “tanımama” anlamına gelen agnosia sözcüklerinden türetilmiştir. İlk kez 1947'de Alman nörolog Joachim Bodamer tarafından kullanılmıştır. Bodamer bu durumu İkinci Dünya Savaşı'nda başından yaralanan hastalarda tanımlamıştır.
Beyin yüzleri diğer nesnelerden farklı işler. Bir sandalyeyi parçalarına bakarak tanırız. Yüzü ise bir bütün olarak algılarız. İki göz arasındaki uzaklık ya da burnun ağza mesafesi gibi küçük farklar, bir kişiyi ötekinden ayırır. Bu işlevin merkezi, temporal lobun alt yüzündeki fuziform girustur. 1997'de Nancy Kanwisher ve arkadaşları, fonksiyonel MR ile bu bölgede yüzlere seçici olarak yanıt veren bir alan göstermiştir. Bu alana fuziform yüz alanı adı verilmiştir. Sağ hemisfer yüz tanımada daha baskındır.
Prozopagnozinin iki tipi vardır. Edinsel prozopagnozi, daha önce prozopagnozisi olmayan birinde beyin hasarından sonra ortaya çıkar. En sık nedeni, arka serebral arterin beslediği alanda gelişen inmedir. Kafa travması, ensefalit ve tümörler de neden olabilir. Bu hastalarda çoğu zaman başka bulgular da eşlik eder. Görme alanının üst kısmında kayıp, renkleri ayırt edememe ve tanıdık yerlerde yolunu bulamama bunlardandır. Bazı demans türlerinde, özellikle sağ temporal lobun etkilendiği frontotemporal demansta, yavaş ilerleyen yüz tanıma kaybı ilk belirti olabilir. 2023'te COVID-19 sonrasında gelişen bir olgu da bildirilmiştir. Hastalıktan haftalar sonra 28 yaşında bir kadın yüzleri tanıyamamaya başlamış, babasını amcasından ayırt edememiştir. Aynı hastada yön bulma güçlüğü de gelişmiştir.
Gelişimsel prozopagnozide ise beyinde gösterilebilen bir hasar yoktur. Durum doğuştandır ve ömür boyu sürer. Sıklıkla ailede birden fazla kişide görülür. Bu da güçlü bir kalıtsal yatkınlık olduğunu düşündürür. Uzun süre çok nadir sanılmıştır. 2006'da Almanya'da yapılan bir çalışmada sıklığın yaklaşık yüzde 2,5 olduğu bildirilmiştir. 2023'te Harvard Tıp Fakültesi'nden araştırmacılar 3341 kişiyi değerlendirmiştir. Farklı tanı ölçütleri karşılaştırıldığında, yaklaşık 33 kişiden birinin prozopagnozi ölçütlerini karşılayabileceği gösterilmiştir. Bu, kalabalık bir sınıfta en az bir öğrenci demektir.
Gelişimsel prozopagnozisi olan birçok kişi bu durumun farkında değildir. Herkesin yüzleri kendisi kadar zor tanıdığını düşünür. Çocukluktan itibaren ses, yürüyüş, saç, gözlük ve giysi gibi başka ipuçlarıyla idare etmeyi öğrenir. İpucu değiştiğinde sorun ortaya çıkar. Örneğin saçını kestiren bir arkadaşını tanıyamaz. Okul çıkışında aynı önlükleri giymiş çocuklar arasında kendi çocuğunu bulmak zorlaşır. Bir iş arkadaşı alışılmış ortamının dışında görüldüğünde hiç tanınmayabilir. Film izlemek bile güçtür, çünkü benzer görünümlü karakterler karıştırılır.
Prozopagnozinin en iyi bilinen tanığı nörolog ve yazar Oliver Sacks'tır. Sacks hem yüzleri hem de yerleri tanımakta ömür boyu zorlanmıştır. 2010'da The New Yorker dergisinde yayımlanan yazısında bu deneyimi anlatmıştır. Bir keresinde sakallı bir adama çarpmamak için özür dilediğini, sonra bunun aynadaki kendi yansıması olduğunu fark ettiğini yazmıştır. Aynı yazıda primatolog Jane Goodall'un da yüzleri tanımakta zorlandığını belirtmiştir. Aktör Brad Pitt de verdiği röportajlarda insanların yüzlerini hatırlayamadığını ve kendisinde prozopagnozi olduğunu düşündüğünü söylemiştir.
Ani başlayan prozopagnozide inme akla gelmelidir. Yavaş ilerleyen olgularda nörodejeneratif bir hastalık araştırılmalıdır. Yakınma çocukluktan beri varsa ve aile öyküsü eşlik ediyorsa, gelişimsel prozopagnozi olasıdır. Tanı nöropsikolojik testlerle konur. Bunların en sık kullanılanı Cambridge Yüz Belleği Testi'dir. Ünlü kişilerin fotoğraflarını tanıma testleri de kullanılır. Görme keskinliği, genel bellek ve dil işlevlerinin normal olduğunun gösterilmesi gerekir. Aksi hâlde sorun yüz tanımaya özgü sayılamaz.
Prozopagnozinin bilinen bir tedavisi yoktur. Yüz tanıma eğitimi programlarının yararı sınırlı bulunmuştur. Temel yaklaşım, kişinin telafi yöntemleri geliştirmesini sağlamaktır. Çevredekilerin durumu bilmesi de önemlidir. Kendini adıyla tanıtarak selam vermek gibi küçük bir alışkanlık, prozopagnozisi olan bir kişinin işini büyük ölçüde kolaylaştırır. Durumun adının konması da çoğu zaman rahatlatıcıdır. Kişi yıllarca dikkatsiz ya da ilgisiz olduğunu düşündükten sonra, sorunun beyindeki bir işlev farkından kaynaklandığını öğrenir.
Kaynaklar
Bodamer J. Die Prosop-Agnosie. Arch Psychiatr Nervenkr. 1947;179(1-2):6-53.
Kanwisher N, McDermott J, Chun MM. The fusiform face area: a module in human extrastriate cortex specialized for face perception. J Neurosci. 1997;17(11):4302-4311. doi:10.1523/JNEUROSCI.17-11-04302.1997
Kennerknecht I, Grueter T, Welling B, et al. First report of prevalence of non-syndromic hereditary prosopagnosia (HPA). Am J Med Genet A. 2006;140(15):1617-1622.
DeGutis J, Bahierathan K, Barahona K, et al. What is the prevalence of developmental prosopagnosia? An empirical assessment of different diagnostic cutoffs. Cortex. 2023;161:51-64. doi:10.1016/j.cortex.2022.12.014
Kieseler ML, Duchaine B. Persistent prosopagnosia following COVID-19. Cortex. 2023;162:56-64. doi:10.1016/j.cortex.2023.01.012
Duchaine B, Nakayama K. The Cambridge Face Memory Test: results for neurologically intact individuals and an investigation of its validity using inverted face stimuli and prosopagnosic participants. Neuropsychologia. 2006;44(4):576-585.
Corrow SL, Dalrymple KA, Barton JJS. Prosopagnosia: current perspectives. Eye Brain. 2016;8:165-175.
Sacks O. Face-blind. The New Yorker. 30 Ağustos 2010.
Russell R, Duchaine B, Nakayama K. Super-recognizers: people with extraordinary face recognition ability. Psychon Bull Rev. 2009;16(2):252-257.
