Fantom uzuv, bir organın ampütasyon sonrası hâlâ orada olduğu hissidir. Örneğin bacağı kesilen bir hasta, hâlâ ayağının kaşındığını ya da bacağının belirli bir açıda durduğunu hissedebilir. Bu his, o uzuv artık yokken devam eder. Çoğu hastada bu his zamanla ağrıya dönüşür. Bu duruma fantom uzuv ağrısı denir.
Fantom uzuv, ilk kez 16. yüzyılda Fransız cerrah Ambroise Paré tarafından tanımlanmıştır. Paré, savaş yaralılarının ampüte edilen uzuvlarını hâlâ hissettiğini gözlemlemiştir. Terimin kendisi ise 19. yüzyılda Amerikalı nörolog Silas Weir Mitchell tarafından ortaya atılmıştır. Mitchell, Amerikan İç Savaşı sırasında yaralanan askerleri incelemiş ve fantom uzvu ayrıntılı biçimde anlatmıştır.
Herman Melville, 1851 yılında yayımlanan Moby Dick romanındaki Kaptan Ahab bir bacağını balinaya kaptırmıştır. Ahab, kopan bacağının yerine fil dişinden takma bir bacak taşır. Romanın bir bölümünde gemi marangozuna, kopmuş bacağını hâlâ hissettiğini, sanki bacağının orada görünmez bir şekilde durmaya devam ettiğini düşündüğünü anlatır. Melville fantom uzuv terimi tıp diline girmeden yıllar önce bu tanımlamayı yapmıştır.
Fantom uzuv ağrısı, kol veya bacak ampütasyonu geçiren hastaların büyük çoğunluğunda görülür. Ağrı genellikle ampütasyondan kısa süre sonra başlar. Bazı hastalarda yıllar sonra bile devam edebilir. Ağrının şiddeti ve niteliği kişiden kişiye değişir.
Bu durumun altında yatan mekanizma tam olarak anlaşılmış değildir. Ancak birkaç açıklama öne çıkar. Omurilikte ve beyinde, uzvun kesilmesinden önce var olan sinir bağlantıları bir süre daha etkinliğini korur. Beyin korteksinde her vücut bölgesinin kendine ait bir haritası bulunur. Bir uzuv kaybedildiğinde, o bölgeye ait harita boş kalmaz. Komşu bölgelerin haritası bu boş alana doğru genişler. Bu yeniden düzenlenme süreci, beynin eksik uzvu hâlâ oradaymış gibi yorumlamasına yol açabilir.
Omurilik düzeyinde de değişiklikler olur. Kesilen sinirlerin uçlarında anormal elektriksel aktivite ortaya çıkabilir. Bu aktivite, beyne var olmayan bir uzuvdan geliyormuş gibi sinyaller gönderir. Beyin bu sinyalleri ağrı olarak yorumlar.
Fantom uzuv ağrısının tedavisi zordur ve genellikle birden fazla yöntemin bir arada kullanılmasını gerektirir. İlaç tedavisinde nöropatik ağrıya yönelik ilaçlar kullanılır. Bunlar arasında bazı antidepresan ve nöbet önleyici ilaçlar yer alır.
İlaç dışı yöntemler arasında ayna tedavisi vardır. Bu yöntemde sağlam uzvun görüntüsü bir ayna yardımıyla eksik uzvun yerine yansıtılır. Hasta sağlam uzvunu hareket ettirirken, beyni bu hareketi eksik uzuvda gerçekleşiyormuş gibi algılar. Bu yanıltıcı görsel geri bildirim, bazı hastalarda ağrıyı azaltır.
Tedavide sinir uyarımı yöntemleri de kullanılabilir. Transkütanöz elektriksel sinir uyarımı bunlardan biridir. Bazı merkezlerde omurilik uyarımı gibi daha invaziv yöntemler de denenir. Ampütasyon öncesinde ağrının iyi kontrol altına alınmasının, ameliyat sonrası fantom ağrı riskini azalttığı düşünülür
