Küme baş ağrısı, bilinen en şiddetli baş ağrısı türlerinden biridir. Hastalar bu ağrıyı yaşadıkları en kötü ağrı olarak tarif eder. Nadir görülür, toplumda yaklaşık binde bir kişiyi etkiler. Başlangıç yaşı ortalama 30'dur. Erkeklerde kadınlara göre daha sık görülür. Eski çalışmalarda bu oran dörde bir olarak bildirilmiştir, yeni çalışmalarda ikiye bire inmiştir. Bunun bir nedeni kadınlarda tanının daha sık atlanmasıdır
Ağrı tek taraflıdır. Göz çevresinde, kaşın üstünde ya da şakakta yerleşir. Atak 15 ile 180 dakika sürer ve günde sekize kadar tekrarlayabilir. Çoğu hastada günde iki atak görülür. Ataklar sıklıkla gece, hastayı uykudan uyandırarak ve her gün yaklaşık aynı saatte başlar. Ağrılı tarafta otonom belirtiler eşlik eder. Bunlar gözde yaşarma ya da kızarıklık (hastaların yüzde 90'ı), burun tıkanıklığı ya da akıntısı (yüzde 84), göz kapağında şişlik, göz kapağı düşmesi ve gözbebeğinde küçülmedir. Migrenli hasta karanlık bir odada hareketsiz yatar. Küme baş ağrılı hasta ise yerinde duramaz, volta atar ya da öne arkaya sallanır.
Ataklar küme dönemleri halinde gelir. Epizodik formda küme dönemi 7 gün ile 1 yıl sürer ve en az üç aylık ağrısız dönemlerle ayrılır. Hastaların yüzde 85 ile 90'ı bu gruptadır. Kronik formda ağrısız dönem yoktur ya da üç aydan kısadır. Hastalar çoğunlukla yılda bir ya da iki dönem geçirir. Bu dönemler en sık ilkbahar ve sonbaharda başlar. Dönem içinde alkol atağı tetikler. Nitrogliserin, sıcak hava, yüksek rakım, stres ve uyku düzenindeki değişiklikler de tetikleyici olabilir. Hastaların büyük çoğunluğu sigara içer. Sigarayı bırakmanın atak sayısını azalttığı gösterilmemiştir, ancak bırakılması önerilir.
Hastalığın nedeni tam bilinmemektedir. Atakların sirkadiyen ve mevsimsel örüntüsü hipotalamusun rol oynadığını düşündürmüştür. PET çalışmalarında atak sırasında hipotalamusta aktivasyon saptanmıştır. Hastalarda melatonin düzeyi düşüktür. Ağrıdan trigeminovasküler sistem ve trigeminal otonom refleks sorumludur. Atak sırasında CGRP ve PACAP-38 gibi nöropeptidlerin düzeyi artar. Genetik yatkınlık da vardır. Birinci derece akrabalarda hastalık riski yüksektir. Genom çapında çalışmalar riski artıran dört gen bölgesi saptamıştır.
Tanı klinik olarak konur. Ölçütler için en az beş atak gerekir ve atağın yukarıda anlatılan özellikleri taşıması beklenir. Tanı gecikmesi ortalama beş yıldır. Hastalığa çoğu kez sinüzit ya da migren tanısı konulur, burun açıcılar gibi etkisiz tedaviler verilebilir. Yapısal nedenleri dışlamak için beyin MRG gerekebilir.
Atak sırasında en etkili tedavi yüzde 100 oksijendir. Rezervuarlı yüz maskesiyle dakikada 7 ile 12 litre verilir ve 15 ile 30 dakika sürdürülür. Hastaların en az üçte ikisi yanıt verir. Etki çoğu kez 10 dakikadan kısa sürede başlar. Oksijenin ciddi yan etkisi yoktur. Subkütan sumatriptan 6 mg ikinci seçenektir, 24 saatte en fazla 12 mg kullanılır. İğneyi tolere edemeyenlerde sumatriptan ya da zolmitriptan burun spreyi denenebilir. Oral triptanların etkisi geç başladığı için atak tedavisinde önerilmez. Non-invaziv vagal sinir uyarımı da epizodik formda atak tedavisi seçeneklerinden biridir.
Koruyucu ilaçların etkisinin başlaması birkaç hafta sürer. Bu dönemde geçiş tedavisi olarak kortikosteroidler kullanılabilir. Prednizon günde bir kez 100 mg olarak beş gün verilir, ardından doz üç günde bir 20 mg azaltılır. Büyük oksipital sinire kortikosteroid ve lokal anestezik enjeksiyonu da aynı amaçla yapılır. Etkisi haftalar ile aylar sürer.
Koruyucu tedavide ilk seçenek verapamildir. Günde üç kez 80 mg ile başlanır, doz kademeli olarak günlük 960 mg'a kadar artırılabilir. Hastaların yüzde 50 ile 80'i yanıt verir. Yüksek dozda PR uzaması, kalp bloğu ve bradikardi görülebilir. Verapamil yetersiz kalırsa ya da tolere edilemezse lityum, topiramat ve melatonin kullanılabilir. Lityumun terapötik aralığı dardır, kan düzeyi izlenmelidir.
CGRP'ye karşı geliştirilen monoklonal antikor galkanezumab, epizodik küme baş ağrısında etkili bulunmuştur. Kronik formda yapılan çalışmalarda fayda gösterilememiştir. 2025 tarihli derlemelere göre galkanezumab yalnızca ABD'de epizodik küme baş ağrısı için onaylıdır.
Kronik hastaların bir kısmı ilaçlara yanıt vermez. Bu hastalarda oksipital sinir stimülasyonu, sfenopalatin ganglion stimülasyonu ve hipotalamusa yönelik derin beyin stimülasyonu denenebilir.
Kaynaklar
Kandel SA, Mandiga P. Cluster Headache. StatPearls. 2023.
Lansbergen CS, ve ark. Cluster Headache. Pain Pract. 2025;25:e70050.
de Freitas Dias B, ve ark. Current and Novel Therapies for Cluster Headache: A Narrative Review. Pain Ther. 2025;14:1-19.
Goadsby PJ, ve ark. Trial of Galcanezumab in Prevention of Episodic Cluster Headache. N Engl J Med. 2019;381:132-141.
