Vagus siniri, beyinden çıkan on iki çift kraniyal sinirin onuncusudur. Adı Latincede "gezgin" anlamına gelen sözcükten gelir. Bu ad yerindedir. Sinir beyin sapından çıkar, boyun boyunca iner, göğüs ve karın organlarına kadar uzanır. Kalbe, akciğerlere ve sindirim kanalına dal verir.
Vagus çoğunlukla kalp hızını yavaşlatan, sindirimi düzenleyen bir sinir olarak bilinir. Ancak lifleri yalnızca beyinden organlara bilgi taşımaz. Liflerinin yaklaşık yüzde sekseni ters yönde çalışır ve organlardan beyne bilgi taşır. Bu bilgi önce beyin sapındaki soliter çekirdeğe ulaşır. Buradan beynin geniş alanlarına yayılır.
Vagal sinir uyarımı bu yolu kullanır. Vagusa düzenli aralıklarla düşük şiddette elektrik akımı verilir. Uyarı beyin sapından yukarı ilerler ve beyindeki elektriksel etkinliği düzenler.
İlk defa 1880'lerde New Yorklu nörolog James Leonard Corning, boyundaki damar ve sinirlere baskı ve elektrik uygulayarak nöbetleri önlemeyi denemiştir. 1980'lerde Jacob Zabara köpeklerde vagus uyarımının nöbetleri durdurduğunu göstermiştir. İnsana ilk vagal sinir uyarımı cihazı 1988'de yerleştirilmiştir. Yöntem Avrupa'da 1994'te, ABD'de 1997'de epilepsi tedavisi için onay almıştır.
Bugün vagal sinir uyarımının en sık kullanıldığı alan ilaca dirençli epilepsidir. Epilepsili kişilerin yaklaşık üçte ikisinde nöbetler ilaçla kontrol altına alınır. Geri kalanlarda uygun seçilmiş ve yeterli dozda kullanılmış iki ilaca karşın nöbetler sürer. Buna ilaca dirençli epilepsi denir. Vagal sinir uyarımı, cerrahiye aday olmayan ya da cerrahiden yeterli yarar görmeyen hastalar için önemli bir seçenektir. Fokal ve jeneralize epilepsilerde kullanılır. Çocuklarda da uygulanır. Lennox-Gastaut sendromu gibi ağır çocukluk çağı epilepsilerinde de yeri vardır.
Cihaz iki parçadan oluşur. Cep saatinden küçük bir uyarı üreteci sol köprücük kemiğinin altına, deri altına yerleştirilir. İnce bir elektrot boyunda sol vagus sinirinin çevresine sarılır. Sol taraf tercih edilir, çünkü sağ vagus kalbin ritim merkezine daha çok lif gönderir. Girişim genellikle bir saat kadar sürer. Hasta çoğu zaman aynı gün ya da ertesi gün evine döner.
Akım düşük düzeyde başlatılır. Hekim kontrollerde akımı basamak basamak artırır. Programlama kablosuz yapılır. Uyarı belirli bir döngüyle verilir, örneğin otuz saniye açık, beş dakika kapalı. Hasta ya da yakını bir mıknatısı cihazın üzerinden geçirerek ek uyarı başlatabilir. Nöbet başlarken verilen bu uyarı bazı hastalarda nöbeti kısaltır ya da durdurur. Yeni kuşak cihazlar nöbet sırasında kalp hızındaki ani artışı algılar ve kendiliğinden ek uyarı verir.
Vagal sinir uyarımı nöbetleri çoğu zaman tamamen ortadan kaldırmaz. Amaç nöbet sayısını ve şiddetini azaltmaktır. Uzun süreli izlemde hastaların yaklaşık yarısında nöbet sıklığı yarı yarıya ya da daha fazla azalır. Nöbetin tümüyle durduğu hasta sayısı azdır. Etki hemen ortaya çıkmaz, aylar içinde artar. En belirgin yarar çoğu zaman birinci ya da ikinci yıldan sonra görülür. Nöbetler kısalabilir. Nöbet sonrası toparlanma kolaylaşabilir. Yaralanmaya yol açan düşmeler azalabilir. Birçok hasta uyanıklık, duygudurum ve yaşam kalitesinde düzelme olduğunu söyler.
Yan etkiler çoğunlukla uyarı sırasında ortaya çıkar. En sık görülenler ses kısıklığı ve seste değişikliktir. Öksürük, boğazda sıkışma hissi ve nefes darlığı olabilir. Bunlar genellikle hafiftir, zamanla azalır ve akım ayarı değiştirilerek giderilebilir.
Pil ayarlara bağlı olarak birkaç yıl dayanır. Pil bitmeden üreteç küçük bir girişimle değiştirilir, elektrot yerinde kalır. MR çekilmesi mümkündür, ancak koşullara bağlıdır. Çekimden önce cihazın uygun ayara alınması ve belirli çekim kurallarına uyulması gerekir. MR planlanan her durumda hastayı izleyen merkeze haber verilir.
Yöntemin kullanım alanı epilepsiyle sınırlı değildir. Epilepsili hastalarda duygudurumun düzelmesi araştırmacıları depresyona yöneltmiştir. Vagal sinir uyarımı 2005'te ABD'de dirençli depresyon için onay almıştır. 2021'de inme sonrası kol işlevini geliştirmek için, rehabilitasyon egzersizleriyle eş zamanlı uyarı veren bir sistem onaylanmıştır. Vagusun bağışıklık sistemi üzerindeki etkisi romatoid artrit gibi inflamatuvar hastalıklarda da araştırılmıştır. Ameliyat gerektirmeyen, boyun derisi ya da kulak kepçesi üzerinden uyarı veren cihazlar da geliştirilmiştir. Boyundan uygulanan cihazlar migren ve küme baş ağrısında denenmiştir. Kulaktan uygulanan uyarımın epilepsideki yeri henüz netleşmemiştir.
Kaynaklar Kwan P, et al. Definition of drug resistant epilepsy: consensus proposal by the ad hoc Task Force of the ILAE Commission on Therapeutic Strategies. Epilepsia 2010;51:1069-1077. Englot DJ, et al. Vagus nerve stimulation for epilepsy: a meta-analysis of efficacy and predictors of response. J Neurosurg 2011;115:1248-1255. Morris GL 3rd, et al. Evidence-based guideline update: vagus nerve stimulation for the treatment of epilepsy. Neurology 2013;81:1453-1459.
