Bazen çocukluğumuzdan beri kurduğumuz bir hayalimiz olur. Yıllar geçer, zaman değişir ve hayat karşımıza farklı seçenekler çıkarır. Bir gün o hayale bakıp kendimize şu soruyu sorarız:
“Bu hayal bugün gerçekleşse, onu hâlâ ister miyim; yoksa artık karşıma çıkan sorunlar nedeniyle ondan istemeden uzaklaşmak zorunda mı kaldım?”
İnsanların hayallerinden vazgeçmesi çoğu zaman yalnızca “artık istememek” olarak değerlendirilir. Oysa bunun arkasında psikolojik, nörobiyolojik ve sosyal birçok etken bulunabilir. Stres, korku, başarısızlık deneyimleri, duygusal tükenmişlik, yaşam koşulları ve motivasyonu etkileyen süreçler, insanın en büyük hedeflerinden bile zamanla uzaklaşmasına yol açabilir.
Bir Hayali Sürdürmemizi Ne Sağlar?
Bir insanın bir hedefe yönelmesi yalnızca onu “istemesiyle” açıklanamaz. Gelecekte elde edilmesi beklenen ödülün değeri, geçmiş deneyimler, duygular, kişinin kendi yeterliliğine ilişkin düşünceleri ve içinde bulunduğu koşullar birlikte rol oynar.
Uzun vadeli hedeflerin sürdürülmesinde beynin farklı bölgeleri, sinir devreleri ve nörotransmiter sistemleri birlikte rol oynar.
Prefrontal korteks, planlama, bilişsel kontrol, karar verme ve uzun vadeli hedefleri değerlendirme gibi süreçlerde rol oynayan beyin bölgelerinden biridir.
Amigdalanın da içinde bulunduğu sinir ağları; tehditlerin ve duygusal açıdan önemli uyaranların değerlendirilmesi ile duygusal öğrenme süreçlerinde rol oynar. Başarısızlık, reddedilme veya kayıp beklentisi bazı insanlarda kaçınma davranışını güçlendirebilir.
Bütün bunların yanında geçmiş deneyimler de önemlidir. İnsan tekrar tekrar olumsuz sonuçlarla karşılaştığında, bir süre sonra çabasının işe yarayıp yaramayacağını sorgulamaya başlayabilir.
Dopamin Sadece “Mutluluk Hormonu” Değildir
Dopamin bu süreçlerde önemli rol oynayan nörotransmiterlerden biridir. Ancak dopamini yalnızca “mutluluk hormonu” olarak tanımlamak doğru değildir.
Dopamin; motivasyon, ödül beklentisi, öğrenme ve bir hedef için ne kadar çaba harcanacağıyla ilişkili süreçlerde rol oynar. Bununla birlikte insan motivasyonu tek bir kimyasal maddeye indirgenemeyecek kadar karmaşıktır.
Bir hedef kişi için anlamlı ve ulaşılabilir göründüğünde ona yönelik çaba göstermek daha kolay olabilir. Fakat hedef giderek ulaşılmaz görünmeye başladığında insanın kendi kendine anlattığı hikâye de değişebilir.
İnsan artık:
“Ben bunu istiyorum.”
demekten çok,
“Nasıl olsa başaramayacağım.”
diye düşünmeye başlayabilir.
Ve bazen hayalin ilk kaybedildiği yer tam olarak burasıdır.
Stres Hayallerimizi Nasıl Etkiler?
Kısa süreli stres bazı durumlarda dikkati ve performansı artırabilir. Ancak uzun süre devam eden ve kişinin kontrol etmekte zorlandığı stres, farklı sonuçlara yol açabilir.
Uzun süreli stres; uyku, dikkat, duygusal durum, hafıza ve karar verme süreçlerini etkileyebilir. İnsan enerjisinin önemli bir bölümünü gelecekteki hedeflerine değil, o gün karşısındaki sorunlarla baş etmeye harcamaya başlayabilir.
Böyle bir durumda insanın hayali değişmemiş olabilir.
Yalnızca öncelikleri değişmiştir: Hayal kurmaktan önce mevcut sorunlarla baş etmek, uyum sağlamak ve yorgunlukla mücadele etmek gelir.
Bu nedenle bazen “motivasyonu yok” dediğimiz bir kişi gerçekten motivasyonunu kaybetmiş olmayabilir. Uzun süredir taşıdığı psikolojik ve sosyal yükler, hedeflerine ayırabileceği enerjiyi azaltmış olabilir.
Başarısızlık Korkusu ve Kaçınma
İnsan her zaman hayaline ulaşmaktan korkmaz. Bazen asıl korkusu başarısız olmaktır.
“Ya başaramazsam?”
“İnsanlar benim hakkımda ne düşünür?”
“Bunca emek verip sonunda sonuç alamazsam?”
Bu sorular tekrarlandıkça insan hedefine doğru ilerlemek yerine ondan uzaklaşmaya başlayabilir.
Belirsizlik ve olumsuz sonuç beklentisi, bazı durumlarda riskten kaçınmayı ve geri çekilme davranışını artırabilir. Böyle zamanlarda başarısızlık ihtimalini ortadan kaldırmanın en kolay yolu, hiç denememekmiş gibi görünebilir.
Böylece insan yenildiği için değil, yenilmekten korktuğu için yarıştan çekilebilir.
“Artık Bunu İstemiyorum” mu, “Artık Yapamıyorum” mu?
Bu iki cümle arasında büyük bir fark vardır.
Bazen insan yıllardır kurduğu bir hayalden vazgeçer ve bunu kendisine şöyle açıklar:
“Demek ki artık bunu istemiyorum.”
Oysa bunun altında başka bir düşünce bulunabilir:
“Bu yolda devam etmek benim için artık çok zor.”
Duygusal tükenmişlik, kronik stres, maddi sorunlar, sosyal sorumluluklar ve tekrarlanan başarısızlıklar, insanın hedeflerini yeniden değerlendirmesine neden olabilir.
Örneğin tıp eğitimi alan bir öğrenci, gelecekte nasıl bir hekim olmak istediğine ilişkin büyük hayaller kurabilir. Fakat eğitim yükü, yoğun çalışma temposu, yüksek beklentiler, maddi ve sosyal sorumluluklar, akademik sonuçlar ve geleceğe ilişkin belirsizlikler, bu hayali zamanla daha uzak ve zor ulaşılır gösterebilir.
Bu noktada önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Belki de hayalden vazgeçmek her zaman bir yenilgi değildir. Bazen insan hedefinin şeklini değiştirir, ancak özünü korur.
Bir öğrenci başlangıçta cerrah olmayı hayal ederken yıllar sonra başka bir uzmanlık alanında kendisini daha mutlu bulabilir. Bu, mutlaka ilk hayalinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Bazen insan değişir ve onunla birlikte hayalleri de değişir.
Öğrenilmiş Çaresizlik ve Kontrol Duygusu
Psikolojide “öğrenilmiş çaresizlik” kavramı, klasik olarak kişinin tekrar tekrar kontrol edemediği olumsuz deneyimlerden sonra kendi çabasının sonucu değiştiremeyeceğine ilişkin bir beklenti geliştirmesini açıklamak için kullanılmıştır.
Güncel çalışmalar ise kişinin olumsuz durumlar üzerinde kontrol sahibi olup olmadığını algılamasının ve kontrol edebildiğini öğrenmesinin de bu süreçte önemli olduğunu göstermektedir.
Tekrarlanan ve kişinin kontrol edemediğini düşündüğü olumsuz deneyimler, bazı insanlarda şu düşüncenin güçlenmesine katkıda bulunabilir:
“Ne yaparsam yapayım sonuç değişmeyecek.”
En önemli noktalardan biri de budur.
İnsan bir süre sonra yalnızca başarısız olacağını düşünmez; denemenin bile anlamı olmadığına inanabilir.
Bu durumda sorun yalnızca hedefin zorluğu değildir. Kişinin kendi davranışlarının sonucu değiştirebileceğine ilişkin inancı da zayıflamış olabilir.
Ancak insan davranışları oldukça karmaşıktır. Tek bir psikolojik kavram, bir kişinin neden vazgeçtiğini tek başına açıklamaz. Kişilik özellikleri, sosyal destek, ekonomik koşullar, geçmiş deneyimler ve mevcut yaşam şartları da bu süreçte etkili olabilir.
Bazen Sorun Hayalde Değildir
İnsan yorulduğunda, hayallerine de yorgun gözlerle bakar.
Bu cümle basit görünse de önemli bir gerçeğe işaret eder.
Uykusuzluk, uzun süreli stres, duygusal tükenmişlik ve sürekli baskı, insanın geleceğini nasıl değerlendirdiğini etkileyebilir.
İnsan bazen hayalinden vazgeçmek istemez.
Sadece biraz durmak ister.
Belki de o anda gereken şey hayali tamamen terk etmek değil, ona giden yolu yeniden düşünmektir.
Hayallerimizi Nasıl Koruyabiliriz?
Bazen büyük bir hayali korumanın yolu ona her gün büyük adımlarla yaklaşmak değildir.
Bazen sadece onu tamamen bırakmamak yeterlidir.
Büyük hedefleri daha küçük ve ulaşılabilir aşamalara bölmek, gerçekçi beklentiler oluşturmak, dinlenmeye ve uykuya dikkat etmek, sosyal destekten yararlanmak ve başarısızlığı nihai bir sonuç değil öğrenme sürecinin bir parçası olarak değerlendirmek, hedeflerin sürdürülebilmesine yardımcı olabilir.
En önemlisi ise insanın zaman zaman kendisine şu soruyu sormasıdır:
“Ben gerçekten bu hayali artık istemiyor muyum, yoksa sadece ona ulaşmaya çalışmaktan mı yoruldum?”
Bu iki sorunun cevabı aynı değildir.
Bazı hayaller belki de tamamen kaybolmaz. Üzerlerine stres, korku, başarısızlık deneyimleri ve hayatın sorumlulukları birikir.
Zaman geçtikçe seslerini daha az duyarız.
Başkalarının Hayatımızdaki Yeri
Hayallerimizi yalnızca kendi isteklerimiz belirlemez.
Hayatımızda bize destek olan, fedakârlık yapan ve yaşamımızda önemli bir yere sahip insanlar da kararlarımızı etkileyebilir.
Bazen bize yıllarca emek veren bir insanın ihtiyaçları, aile sorumlulukları veya sevdiklerimizin beklentileri nedeniyle kendi planlarımızı yeniden değerlendirmek zorunda kalabiliriz.
Burada mesele yalnızca “hayalim mi, başkaları mı?” sorusu değildir.
Asıl mesele; kişisel istekler, sorumluluklar, bağlılıklar ve değerler arasında kurulacak dengedir.
Fedakârlık bazen insan ilişkilerinin doğal bir parçasıdır. Ancak bu kararın kişinin kendi değerleriyle uyumlu olması önemlidir. Çünkü başkaları için alınan kararların da insanın kendi hayatındaki anlamı ve bedeli vardır.
Bazen bir hayalden vazgeçmeyiz.
Sadece onu erteleriz.
Bazen ona başka bir biçim veririz.
Bazen de gerçekten geride bırakırız.
Hayalden Vazgeçmek: Seçim mi, Yoksa Zorunluluk mu?
Belki de bunun tek bir cevabı yoktur.
Bazen insan hayalinden kendi iradesiyle vazgeçer. Çünkü artık aynı insan değildir. Öncelikleri değişmiştir ve başka bir yol seçmek istemektedir.
Bazen ise insan hayalinden vazgeçmez; hayat onu o hayalden uzaklaştırır.
Stres, korku, başarısızlıklar, aile sorumlulukları, ekonomik koşullar ve imkânların sınırlı olması insanın seçeneklerini daraltabilir.
Sonunda insan bunu:
“Ben böyle seçtim.”
diye de yorumlayabilir.
Oysa bazı kararlar tamamen özgür seçimlerden, bazıları ise içinde bulunduğumuz koşulların bize bıraktığı seçeneklerden doğar.
İnsan hayatında yollar değişebilir, hedefler yeniden belirlenebilir, bazı kapılar kapanabilir ve yenileri açılabilir.
Bu her zaman bir yenilgi değildir.
Çünkü hayalden vazgeçmek ile hayalin şeklini değiştirmek arasında büyük bir fark vardır.
Belki de hayat bizden her zaman çocukluğumuzdaki ilk hayale ulaşmamızı istemez.
Belki bazen bizden yalnızca kendimize karşı dürüst olmamızı ister:
“Ben gerçekten bu hayalden vazgeçtim mi, yoksa ona ulaşmanın yolu çok mu zorlaştı?”
Belki de bu sorunun cevabı, kaybettiğimizi düşündüğümüz bazı hayallerin aslında hâlâ içimizde bir yerde durduğunu bize gösterebilir.
---
Editör Notu: Bu yazı bir tıp fakültesi öğrencisi tarafından, bilimsel literatürden yararlanılarak popüler bilim ve düşünce yazısı formatında hazırlanmıştır. Yazıda yer alan değerlendirmeler bireysel psikolojik değerlendirme, tanı veya tıbbi öneri niteliği taşımaz.
