Bugünkü Irak topraklarında bulunan antik Nippur kentinden çıkarılan bir kil tablet, Sümerlerin binlerce yıl önce ilaç hazırlama yöntemlerini yazılı olarak kaydettiğini gösteriyor. Üzerinde Sümerce çivi yazısıyla hazırlanmış reçeteler bulunan eser, tıp ve eczacılık tarihinin günümüze ulaşan en eski belgeleri arasında yer alıyor.
CBS14221 envanter numarasıyla Pennsylvania Üniversitesi Arkeoloji ve Antropoloji Müzesi’nde (Penn Museum) korunan tablet, müze kataloğunda yaklaşık MÖ 2200 yılına tarihleniyor. Çivi Yazılı Dijital Kütüphane Girişimi (CDLI) ise eseri daha erken bir dönem olan MÖ 2500–2340 aralığında sınıflandırıyor.
Tarihlendirmedeki bu farklılığa rağmen tabletin önemi değişmiyor. Eser, Antik Mezopotamya’da çeşitli maddelerin ilaç hazırlamak amacıyla nasıl işlendiğini anlatan çok eski bir yazılı kaynak niteliği taşıyor.
NİPPUR’DA BULUNAN KİL TABLET
Nippur, Sümer dünyasının önemli dini ve kültürel merkezlerinden biriydi. Kentte yapılan arkeolojik kazılarda edebiyat, eğitim, hukuk, ekonomi ve gündelik yaşamla ilgili binlerce çivi yazılı tablet ortaya çıkarıldı.
Bunların arasında tıbbi reçeteler içeren CBS14221 numaralı tablet de bulunuyordu.
Eser, Pennsylvania Üniversitesi’nin 1888–1900 yılları arasında Nippur’da yürüttüğü kazılar sırasında çıkarıldı.
Yaklaşık 15,4 santimetre yüksekliğinde, 9,3 santimetre genişliğinde ve 2,8 santimetre kalınlığındaki tablet, üç sütun hâlinde düzenlenmiş Sümerce metin taşıyor.
Ön yüzünün önemli bir bölümü zarar görmüş durumda. Arka yüzündeki yazılar ise daha iyi korunmuş.
Tablet bugün Penn Museum’un Orta Doğu galerilerinde sergileniyor.
SÜMERLER İLAÇLARI NASIL HAZIRLIYORDU?
Kil tablette yer alan tarifler, farklı maddelerin belirli işlemlerden geçirilerek hazırlanmasını anlatıyor.
Metinde bitkiler, bitki kökleri, tohumlar, yağlar ve başka doğal malzemelerle ilgili ifadeler bulunuyor.
Bazı reçetelerde maddelerin ezilmesi veya öğütülmesi isteniyor.
Ardından elde edilen karışımın bira gibi sıvılarla hazırlanması tarif ediliyor.
Bazı uygulamalarda hazırlanan karışımın içilmesi, bazılarında ise vücuda sürülmesi öngörülüyor.
Bu ayrıntılar, reçetelerin yalnızca kullanılacak maddelerin isimlerinden oluşmadığını gösteriyor.
Tablet, maddelerin nasıl işleneceğini ve hangi yolla uygulanacağını da açıklıyor.
İLAÇ HAZIRLAMADA BİRA KULLANILIYORDU
Tablet üzerindeki dikkat çekici ayrıntılardan biri, bira kullanımına ilişkin tarifler.
Sümer toplumunda bira, gündelik beslenme ve ekonomik yaşamda önemli bir yere sahipti.
Ancak Nippur tabletindeki bazı reçetelerde bira, içecek olmasının dışında ilaç hazırlanırken kullanılan bir sıvı olarak karşımıza çıkıyor.
Örneğin metnin yayımlanmış çevirilerinde bazı bitkisel maddelerin ezildikten sonra bira içinde hazırlanması ve elde edilen karışımın içilmesi tarif ediliyor.
Bu tür ifadeler, bira gibi günlük yaşamda kullanılan maddelerin tıbbi reçetelerde de yer alabildiğini gösteriyor.
Ancak metindeki bitki adlarının tamamı kesin olarak tanımlanabilmiş değil. Bu nedenle her reçetenin bugünkü bitki adlarıyla eksiksiz bir listesini oluşturmak mümkün olmuyor.
YAĞLAR, BİTKİLER VE FARKLI MALZEMELER
Penn Museum’un 1940 yılında yayımladığı Nippur Old Drugstore başlıklı incelemede, tablette geçen çeşitli malzemeler ele alınıyor.
Araştırmada bitkiler, tohumlar, tahıllar, tuz, susam yağı, sedir yağı ve farklı bitkisel maddelerden söz ediliyor.
Metnin bazı bölümlerinde malzemelerin dövülmesi, ısıtılması, karıştırılması, dökülmesi veya vücuda uygulanması gibi işlemler tarif ediliyor.
Bu ifadeler, Antik Mezopotamya’da ilaç hazırlamanın farklı aşamalardan oluşabildiğini gösteriyor.
Tablet, yalnızca hangi maddelerin kullanıldığını değil, bunların hazırlanma biçimlerini de kayda geçiriyor.
TABLETTE HANGİ HASTALIKLAR ANLATILIYOR?
Nippur tabletinin en önemli özelliklerinden biri, reçetelerin hangi hastalıklar için hazırlandığının çoğu durumda açıkça belirtilmemesi.
Metinde belirtileri ayrıntılı biçimde açıklanan hastalar veya belirli bir hastalığın bütün aşamalarını anlatan vaka kayıtları bulunmuyor.
Bunun yerine ilaçların hazırlanması ve uygulanmasına ilişkin talimatlar öne çıkıyor.
Bu nedenle tabletin bütün tariflerini belirli hastalıklarla eşleştirmek doğru değil.
Örneğin bir karışımın içilmek üzere hazırlanması, onun hangi rahatsızlık için kullanıldığını tek başına açıklamıyor.
Aynı şekilde vücuda sürülmesi tarif edilen bir maddenin hangi hastalığı tedavi etmek amacıyla hazırlandığı da her zaman belirlenemiyor.
Bu belirsizlik, tabletin tarihsel değerini azaltmıyor. Aksine metnin neyi anlattığını ve hangi bilgileri vermediğini birbirinden ayırmayı gerekli kılıyor.
REÇETELER BİR DÜZEN İÇİNDE YAZILMIŞTI
Nippur tabletinde dikkat çeken başka bir özellik, tariflerin gelişigüzel sıralanmış kelimelerden oluşmaması.
Metinde kullanılacak malzemeler ile bunlara uygulanacak işlemler belirli bir düzen içinde aktarılıyor.
Bazı reçetelerde önce maddelerin hazırlanması, ardından sıvıyla karıştırılması ve son olarak uygulanması tarif ediliyor.
Bu yapı, tıbbi bilginin yazılı talimatlar hâlinde aktarılabildiğini gösteriyor.
Ancak tabletin kim tarafından yazıldığı ve hangi kurumda kullanıldığı kesin olarak bilinmiyor.
Dolayısıyla eserin doğrudan bir hekim okuluna veya belirli bir tedavi merkezine ait olduğunu söylemek mümkün değil.
SÜMERLERİN HEKİMLİK ANLAYIŞI
Antik Mezopotamya’da hastalıklar yalnızca bedensel belirtiler üzerinden değerlendirilmezdi.
Dini inançlar, tanrılarla ilişkiler, koruyucu ritüeller ve çeşitli tedavi uygulamaları aynı kültürel dünyanın parçalarıydı.
Daha sonraki Mezopotamya metinlerinde ilaç tarifleriyle ritüel uygulamalarının yan yana bulunduğu çok sayıda örnek görülüyor.
Nippur tıp tabletinde ise özellikle maddelerin hazırlanmasına ilişkin talimatlar öne çıkıyor.
Bu durum, metni dönemin ilaç hazırlama bilgisi açısından önemli kılıyor.
Bununla birlikte tek bir tablet üzerinden bütün Sümer hekimlik anlayışını açıklamak mümkün değil.
TABLETİN ÜZERİNDE BÜYÜSEL İFADELER VAR MI?
Nippur tabletinin yayımlanmış tıbbi reçetelerinde, sonraki bazı Mezopotamya metinlerinde görülen uzun büyüsel yakarışlar ve tanrılara yönelik çağrılar belirgin bir yer tutmuyor.
Metnin ağırlıklı olarak maddeler ve hazırlama işlemleri üzerinde durması dikkat çekiyor.
Ancak bu durum, Sümer toplumunda dini ve büyüsel uygulamaların hekimlikten tamamen ayrı olduğu anlamına gelmiyor.
Antik Mezopotamya’nın farklı dönemlerinden günümüze ulaşan belgeler, tedavi ve dini uygulamaların çoğu zaman aynı kültürel çerçevede yer aldığını gösteriyor.
KİL TABLET NASIL OKUNDU?
Nippur’da bulunan çivi yazılı belgelerin okunması, Sümerce dilinin çözülmesi ve metinlerin karşılaştırılmasıyla mümkün oldu.
Tıp tabletinin bilimsel inceleme tarihi de uzun bir sürece dayanıyor.
Penn Museum’un 1940 yılında yayımladığı çalışma, eserin reçetelerine ve içerdiği malzemelere dikkat çekti.
Daha sonraki araştırmalarda Sümerce ifadeler yeniden incelendi ve bazı malzeme adlarının okunmasına ilişkin farklı değerlendirmeler yapıldı.
Bu nedenle tabletin erken dönem çevirilerinde kullanılan her bitki veya madde adının kesin kabul edilmemesi gerekiyor.
Eski Mezopotamya tıp metinlerinin yorumlanması, dil bilimciler ve tıp tarihçileri açısından hâlâ önemli bir araştırma alanı.
DÜNYANIN İLK REÇETESİ Mİ?
Nippur tableti, tıp tarihinin bilinen en eski reçete koleksiyonlarından biri olarak değerlendiriliyor.
Ancak onu kesin biçimde dünyanın ilk ilaç reçetesi olarak tanımlamak ihtiyat gerektiriyor.
Çünkü Antik Mezopotamya’da tıbbi bilgilerin sözlü olarak aktarıldığı daha eski dönemler de bulunuyordu.
Ayrıca henüz keşfedilmemiş veya günümüze ulaşmamış yazılı belgelerin varlığı dışlanamaz.
Bu nedenle Nippur tabletinin önemi, bilinen en eski tıbbi reçete belgeleri arasında yer almasında bulunuyor.
4 BİN YILI AŞAN BİR ECZACILIK BELGESİ
CBS14221 numaralı kil tablet, Antik Mezopotamya’nın ilaç hazırlama geleneklerine ilişkin önemli bilgiler taşıyor.
Üzerindeki tariflerde bitkiler ve başka maddeler kullanılıyor, bunların öğütülmesi, sıvılarla karıştırılması ve farklı yollarla uygulanması anlatılıyor.
Metin, belirli hastalıkların ayrıntılı öykülerini vermese de ilaç hazırlama işlemlerinin yazılı olarak aktarılabildiğini ortaya koyuyor.
Bugün Philadelphia’daki Penn Museum’da korunan bu küçük kil tablet, yaklaşık dört bin yılı aşkın bir geçmişten gelen tıbbi bilgi birikiminin somut tanıklarından biri.
Tıp tarihi açısından taşıdığı değer de burada yatıyor.
Nippur’da bir zamanlar kil üzerine yazılan reçeteler, binlerce yıl sonra Sümerlerin ilaç hazırlama dünyasını anlamamıza yardımcı oluyor.
KAYNAKLAR
Penn Museum — Medical Tablet, CBS14221. Nippur’da bulunan Sümerce tıp tabletinin resmî koleksiyon kaydı, tarihlendirmesi ve fiziksel özellikleri.
Penn Museum Bulletin — Nippur Old Drugstore. 1940. Kil tablette yer alan reçetelerin, kullanılan malzemelerin ve hazırlama yöntemlerinin tarihsel incelemesi.
Cuneiform Digital Library Initiative (CDLI) — P269190, RA 054, 058–059. CBS14221 numaralı Sümerce tıp tabletinin katalog kaydı, dönemi ve metin sınıflandırması.
