Antik Mısır’da yaklaşık 3.200 yıl önce kraliyet mezarlarının yapımında çalışan işçilerin işe gelmedikleri günler ve devamsızlık nedenleri yazılı olarak kaydediliyordu. Günümüze ulaşan bir kireç taşı parçası, hastalıkların işçilerin çalışma hayatını nasıl etkilediğini ortaya koyuyor.
Bugün British Museum koleksiyonunda EA5634 numarasıyla korunan belge, MÖ 1250 dolaylarına, Firavun II. Ramses’in hükümdarlığının 40. yılına tarihleniyor. Üzerinde 40 işçinin adı, 280 günlük bir döneme ait kayıtlar ve işe gelmeme gerekçeleri bulunuyor.
Belgenin en dikkat çekici ayrıntısı ise hastalıkların devamsızlık nedenleri arasında ilk sırada yer alması.
40 İŞÇİNİN DEVAMSIZLIĞI TEK TEK KAYDEDİLMİŞ
Belge, Antik Mısır’ın Teb bölgesindeki Deir el-Medina yerleşiminden geliyor.
Burada yaşayan işçiler, Krallar Vadisi’ndeki firavun mezarlarının ve kraliyet ailesine ait mezarların hazırlanmasında görev alıyordu.
Yerleşim, Antik Mısır’ın çalışma hayatı hakkında en fazla yazılı belge bırakan topluluklarından biri olarak biliniyor.
British Museum’daki kayıt, yaklaşık 38,5 santimetre yüksekliğinde ve 33 santimetre genişliğinde bir kireç taşı parçasına yazılmış.
Antik Mısır’da üzerine yazı yazılan taş veya seramik parçalarına ostrakon adı veriliyor.
Bu tür malzemeler, günlük kayıtların tutulmasında yaygın biçimde kullanılıyordu.
Belgenin ön yüzünde 24, arka yüzünde ise 21 satır bulunuyor. İşçilerin isimleri sütunlar hâlinde sıralanıyor.
Devamsızlık tarihleri siyah mürekkeple, nedenleri ise çoğunlukla kırmızı mürekkeple belirtiliyor.
EN SIK KAYDEDİLEN NEDEN HASTALIKTI
British Museum’un katalog açıklamasına göre belgede hastalık nedeniyle işe gelmeme durumu yüzü aşkın kez kaydedilmiş.
Çoğu kayıtta yalnızca işçinin hasta olduğu belirtiliyor.
Ancak bazı satırlarda rahatsızlığın niteliğine ilişkin ayrıntılar da bulunuyor.
Örneğin göz rahatsızlıkları nedeniyle işe gelmeyen işçilerden söz ediliyor.
Bir başka kayıtta ise işçinin akrep tarafından sokulduğu belirtiliyor.
Bu bilgiler, dönemin çalışma hayatında hastalıkların yalnızca kişisel bir mesele olmadığını, iş gücünün düzenlenmesini de etkilediğini gösteriyor.
Bununla birlikte belgede yer alan her hastalık kaydını belirli bir tıbbi tanıyla eşleştirmek mümkün değil.
Yazıcı çoğu zaman rahatsızlığın adını veya belirtilerini açıklamadan yalnızca devamsızlık nedenini kaydetmiş.
AKREP SOKMASI NEDENİYLE İŞE GİDEMEDİ
Antik Mısır’da akrepler günlük yaşamın bilinen tehlikeleri arasındaydı.
Deir el-Medina kayıtlarında bir işçinin akrep sokması nedeniyle işe gelmediğinin belirtilmesi, bu tür yaralanmaların çalışma düzenine yansıdığını gösteriyor.
Eski Mısır tıp metinlerinde ve büyüsel koruma geleneklerinde akrep sokmalarına ilişkin çeşitli uygulamalar bulunuyor.
Ancak devamsızlık belgesi, söz konusu işçiye hangi tedavinin uygulandığını açıklamıyor.
Bu nedenle kayıttan yalnızca akrep sokmasının işe gelmeme gerekçesi olarak bildirildiği sonucuna ulaşılabiliyor.
GÖZ RAHATSIZLIKLARI DA KAYITLARA GEÇMİŞTİ
Belgede dikkat çeken başka bir sağlık sorunu göz rahatsızlıkları.
Deir el-Medina işçileri taş işçiliği, yüzey hazırlığı, boyama ve mezar süslemeleri gibi işlerde çalışıyordu.
Bazı işçilerin gözlerinden rahatsızlandığı ve bu nedenle işe gelemediği kayıt altına alınmış.
Tıp tarihi araştırmacıları, eski Mısır’da göz rahatsızlıklarının farklı tıbbi papirüslerde de ele alındığını belirtiyor.
Bununla birlikte devamsızlık kayıtlarında göz sorunlarının kesin nedenleri açıklanmıyor.
Bu nedenle rahatsızlıkları belirli bir enfeksiyona, yaralanmaya veya çalışma koşuluna bağlamak mümkün değil.
HASTA İŞÇİLERE BAKAN BİR GÖREVLİ DE VARDI
Deir el-Medina kayıtları, yerleşimde hastalarla ilgilenen kişilerin bulunduğunu da gösteriyor.
British Museum’un açıklamasında, Pennub adlı işçinin hasta Aapehti’ye bakmak için işe gelmediğinin anlaşıldığı bir kayıt bulunuyor.
Yerleşimle ilgili diğer yazılı belgelerde ise Pa-hery-pedjet adlı kişinin sağlıkla ilişkili görevler üstlendiği belirtiliyor.
Bu kişi, hastalara bakmak ve çeşitli tedavi malzemeleri hazırlamakla ilişkilendiriliyor.
Söz konusu bilgiler, Deir el-Medina topluluğunda hastaların bakımının günlük çalışma düzeniyle bağlantılı olduğunu gösteriyor.
Ancak bu kişilerin görevlerini günümüzdeki hekimlik ve sağlık personeli unvanlarıyla birebir eşleştirmek doğru değil.
İŞÇİLER YALNIZCA HASTALIK NEDENİYLE İŞE GELMİYORDU
Belgede hastalık dışında çok sayıda devamsızlık gerekçesi de bulunuyor.
Bunlar arasında aile bireylerinin ölümü, cenaze hazırlıkları, dini törenler, ev yapımı ve üst düzey görevliler için yapılan özel işler yer alıyor.
Bazı kayıtlarda bira hazırlanması ve kutlamalara katılma gibi gündelik faaliyetler de belirtiliyor.
British Museum’un açıklamasına göre en sık kaydedilen ikinci devamsızlık gerekçesi, işçilerin üstlerinin özel işlerinde görevlendirilmesiydi.
Bu tür faaliyetlerin belirli sınırlar içinde kabul edildiği anlaşılıyor.
Belge böylece yalnızca hastalıkları değil, işçilerin aile ve toplumsal yaşamlarını da görünür kılıyor.
KADINLARIN SAĞLIK DURUMUYLA İLGİLİ TARTIŞMALI KAYITLAR
Deir el-Medina devamsızlık belgelerinin en çok tartışılan yönlerinden biri, işçilerin eşleri veya kızlarıyla ilgili bazı kayıtlar.
Mısır bilimciler, bu satırlarda geçen ve arınma anlamıyla ilişkili bir ifadenin bazı bağlamlarda âdet görmeyi anlatabileceğini değerlendiriyor.
Bu yoruma göre kimi işçiler, ailelerindeki kadınların âdet dönemleriyle bağlantılı nedenlerle işe gitmemiş olabilir.
Ancak ifadenin bütün bağlamlarda kesin olarak ne anlama geldiği konusunda görüş birliği bulunmuyor.
Dolayısıyla bu kayıtlar, Antik Mısır’da bütün erkek işçilere eşlerinin veya kızlarının âdet dönemlerinde düzenli izin verildiğinin kesin kanıtı olarak sunulamaz.
Belgenin tarihsel değeri, aile içindeki bazı durumların da çalışma kayıtlarına yansımış olmasında bulunuyor.
280 GÜNLÜK KAYITTA YALNIZCA 70 TAM ÇALIŞMA GÜNÜ
British Museum’un değerlendirmesine göre belge 280 günlük bir dönemi kapsıyor.
Ancak bu günlerin yalnızca yaklaşık 70’inde işçi topluluğunun tam olarak çalışmış olduğu anlaşılıyor.
Bu ayrıntı ilk bakışta dikkat çekici olsa da geri kalan bütün günlerin hastalık izni olduğu anlamına gelmiyor.
Dini günler, çalışma takvimi, idari görevler, özel işler ve farklı devamsızlık gerekçeleri kayıtların değerlendirilmesinde birlikte ele alınmalı.
Ayrıca müze uzmanları, belgenin günlük olarak tutulan daha küçük kayıtlardan derlenmiş olabileceğini belirtiyor.
Bu nedenle belge, tek tek işçilerin devam durumunu gösteren bir idari derleme niteliği taşıyor.
BELGE BUGÜN BRITISH MUSEUM’DA KORUNUYOR
Yaklaşık 3.200 yıllık ostrakon, British Museum’un Mısır koleksiyonundaki önemli günlük yaşam belgelerinden biri.
EA5634 envanter numarasıyla kayıtlı eser, II. Ramses döneminin çalışma hayatına ilişkin ayrıntılar sunuyor.
Belgenin önemi yalnızca 40 işçinin isimlerini korumasından kaynaklanmıyor.
İşçilerin hangi günlerde işe gelmediğini, hastalıkların nasıl kaydedildiğini ve günlük yaşamın çalışma düzenine nasıl yansıdığını göstermesi bakımından da dikkat çekiyor.
Bir işçinin göz rahatsızlığı, diğerinin akrep sokması, bir başkasının hasta arkadaşına bakması veya ailevi bir nedenle işe gelememesi, bugün bu taş parçasının satırlarında okunabiliyor.
ANTİK MISIR’DA HASTALIK VE ÇALIŞMA HAYATININ YAZILI TANIKLIĞI
Deir el-Medina belgesi, eski Mısır’da hastalıkların yalnızca tıbbi papirüslerde değil, idari kayıtlarda da yer aldığını gösteriyor.
Burada önemli olan, belgenin modern anlamda bir hastalık izni sistemi ortaya koyması değil.
Asıl dikkat çekici nokta, bir işçinin sağlık durumunun çalışma düzenini etkileyen bir gerekçe olarak yazılı kayda geçirilmesi.
Yaklaşık 3.200 yıl önce bir yazıcının siyah ve kırmızı mürekkeple tuttuğu kayıtlar, bugün Antik Mısır’da hastalıkların, hasta bakımının ve gündelik çalışma hayatının tarihini incelemek için önemli bir kaynak oluşturuyor.
KAYNAKLAR
British Museum — Ostracon with Register of Attendance at Work. Envanter No: EA5634. II. Ramses’in 40. yılı, MÖ 1250 dolayları.
J. J. Janssen — Absence from Work by the Necropolis Workmen of Thebes. Studien zur Altägyptischen Kultur, Cilt 8, 1980, s. 127–152.
A. G. McDowell — Village Life in Ancient Egypt: Laundry Lists and Love Songs. Oxford University Press, 1999.
Nadine Gräßler — Stung by a Scorpion. Centre for the Study of Manuscript Cultures, Hamburg Üniversitesi, Manuscript of the Month.
Contending with Illness in Ancient Egypt: A Textual and Osteological Study of Health Care at Deir el-Medina. Akademik araştırma, 2013.
