Amerikalı kulak cerrahı John J. Shea Jr., 1 Mayıs 1956’da Memphis’te gerçekleştirdiği ameliyatta, otoskleroz nedeniyle işitme kaybı yaşayan bir hastanın üzengi kemiğini çıkararak yerine Teflon protez yerleştirdi. Ses titreşimlerinin iç kulağa aktarılmasını yeniden sağlayan bu girişim, modern stapedektominin başlangıcı olarak kabul edildi.

Ameliyatın hedefi, hareketini kaybetmiş kemiğin oluşturduğu iletim engelini aşmaktı. Küçük protez, orta kulaktaki kemikçik zinciri ile iç kulak arasında yeniden mekanik bağlantı kuruyordu.

Üzengi kemiği hareket edemediğinde ne olur?

Ses, kulak zarına ulaştığında onu titreştirir. Bu titreşimler orta kulaktaki çekiç, örs ve üzengi kemikleri üzerinden iç kulağa aktarılır. Zincirin son halkası olan üzengi, tabanıyla iç kulağa açılan oval pencereye oturur.

Tıp tarihinde vicdanıyla hareket ederek otoriteye karşı çıkan hekimler
Tıp tarihinde vicdanıyla hareket ederek otoriteye karşı çıkan hekimler
İçeriği Görüntüle

Otosklerozda anormal kemik yeniden yapılanması, üzengi tabanının sabitlenmesine yol açabilir. Kemik yeterince hareket edemediğinde sesin iç kulağa iletimi azalır. Bu mekanik engelin neden olduğu kayıp, iletim tipi işitme kaybı olarak adlandırılır.

Shea’nın yaklaşımı, üzengiyi yeniden hareketlendirmeye çalışmak yerine onun ses iletme görevini bir proteze devretmekti.

Bir cerrah ve mühendisin geliştirdiği çözüm

Shea, protezi geliştirmek için mühendis Harry Treace ile çalıştı. Ortaya çıkan Teflon parça, çıkarılan kemiğin yerine yerleştirilebilecek biçimde tasarlandı.

Rinze Anthony Tange’nin tarihsel incelemesine göre, 1956’daki hasta 54 yaşında bir kadındı. Shea, üzengiyi çıkardıktan sonra oval pencereyi hastanın el sırtından alınan küçük bir toplardamar dokusuyla örttü. Protezi, örs kemiği ile bu doku arasında bağlantı kuracak biçimde yerleştirdi.

Aynı inceleme, hastanın protez yerleştirildikten sonra daha iyi işittiğini aktarıyor. Ancak bu tarihsel gözlem, işitmenin bütün ölçütlerde tamamen normale döndüğü anlamına gelmiyor.

1956 neden dönüm noktası sayılıyor?

Üzengi kemiğinin çıkarılması fikri Shea ile başlamadı. On dokuzuncu yüzyılda bu kemiğe yönelik cerrahi girişimler yapılmıştı. Sonraki dönemlerde sabitlenmiş üzengiyi hareketlendirme ve sesin iç kulağa geçişi için başka bir açıklık oluşturma yöntemleri de uygulandı.

Bu nedenle Shea’nın ameliyatını “tarihteki ilk üzengi kemiği ameliyatı” olarak tanımlamak doğru değildir. Onun katkısı, çıkarılan kemiğin işlevini protezle yeniden kuran yaklaşımı modern otoskleroz cerrahisinin temel yöntemlerinden birine dönüştürmesiydi.

Cerrahi büyütme olanakları, hassas aletler, biyouyumlu malzemeler ve antibiyotiklerdeki gelişmeler de bu dönüşümü mümkün kılan koşullar arasındaydı.

Stapedektomiden stapedotomiye

Üzenginin çıkarılmasına dayanan stapedektomi, sonraki yıllarda farklı tekniklerle geliştirildi. Stapedektomide üzengi tabanının tamamı veya bir bölümü çıkarılır. Stapedotomide ise tabanda küçük bir açıklık oluşturulur ve protez bu açıklığa yerleştirilir.

Her iki yaklaşımın amacı, üzenginin sabitlenmesine bağlı iletim engelini aşmaktır. Bununla birlikte bu ameliyatlar, bütün işitme kayıplarını ortadan kaldıran yöntemler değildir. İşitme kaybının bir bölümü sürebilir; nadiren ameliyat sonrasında işitme daha da kötüleşebilir.

Shea’nın geliştirdiği yaklaşımın tarihsel önemi, işitmeyi sağlayan mekanik zincirin bir parçasının yapay bir malzemeyle yeniden kurulabileceğini göstermesiydi.

KAYNAKLAR

1. Tange RA. John Shea Jr. the Founder of the Stapedectomy for Otosclerosis. Hist Otorhinolaryngol. 2019;1:277–281.

2. Rajan D, Cureoglu S, Adams ME, Monsanto R. Otosclerosis and the evolution of stapes surgery: A historical and otopathological study. Laryngoscope Investigative Otolaryngology. 2024;9(6):e70045. DOI: 10.1002/lio2.70045.

3. National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD). Otosclerosis. Hasta bilgilendirme metni.