Amerikalı göz hekimi Charles Kelman, 1967’de yayımladığı ön raporda kataraktlı göz merceğini ultrasonik titreşimlerle parçalayarak küçük bir kesiden uzaklaştırmayı amaçlayan tekniğini tanıttı. Fakoemülsifikasyon adı verilen yöntem, küçük kesili katarakt cerrahisinin gelişiminde belirleyici adımlardan biri oldu.

Temel yaklaşım, merceği bütün hâlinde çıkarabilmek için açılan kesiyi küçültmekti. Bunun için mercek dokusunun gözün içinde parçalanması ve oluşan parçaların kontrollü biçimde emilerek uzaklaştırılması gerekiyordu.

Ultrasonik titreşimler nasıl kullanıldı?

Fakoemülsifikasyonda küçük bir kesiden gözün içine yerleştirilen cerrahi ucun ultrasonik titreşimlerinden yararlanılır. Uç, kataraktlı mercek dokusunu parçalar; cihazın emiş sistemi parçaları uzaklaştırır.

Dolayısıyla yöntem, gözün dışından ses dalgaları gönderilerek yapılan bir tedavi değildir. Göz içine cerrahi giriş gerektirir. Kelman’ın geliştirmesi gereken sistem, parçalama ve emiş işlemlerini hassas göz dokularını koruyacak biçimde bir araya getirmeliydi.

Diş hekimi koltuğundaki fikir ve belgelerin anlattıkları

Kelman’ın kendi anlatımında, diş taşı temizliğinde kullanılan ultrasonik cihazı diş hekimi koltuğunda fark etmesi önemli bir dönüm noktasıydı. Diş hekimliğinde kullanılan bu teknolojinin kataraktlı merceği parçalamak için uyarlanabileceğini düşündü.

Ancak buluşun gelişimini tek bir ilham anıyla açıklamak eksik kalıyor. Christopher T. Leffler ve Stephen G. Schwartz’ın 2025’te yayımladığı tarihsel inceleme; John A. Hartford Vakfı kayıtlarını, mühendis Anton Banko’nun notlarını ve dönemin tanıklarıyla yapılan görüşmeleri değerlendirdi.

Araştırmacılar, Kelman’ın ultrasonik cihazı yaygın anlatının düşündürdüğünden daha erken tanımış olabileceği sonucuna ulaştı. Diş hekimi Lawrence Kuhn ile iş birliği gelişim sürecinde önemliydi. Bununla birlikte, diş hekimliği cihazının göz cerrahisinde kullanılabilmesi için çok sayıda değişiklik yapılması gerekti.

1967, tamamlanmış bir yöntemin değil gelişimin dönüm noktasıydı

Aynı incelemeye göre, başarılı kabul edilen ilk hayvan uygulaması 23 Mart 1966’da bir kedinin gözünde gerçekleştirildi. İnsanlardaki ilk iki uygulama Nisan–Haziran 1967 döneminde yapıldı; kesin günleri belirlenemedi.

Kelman’ın Temmuz 1967’de American Journal of Ophthalmology’de yayımlanan makalesi bir ön rapordu. Bu yayın tarihi, tekniğin o yıl bugünkü biçimine ulaştığı veya yaygın kullanıma geçtiği anlamına gelmiyordu.

Küçük kesiye geçişi tamamlayan gelişmeler

Akif Şakir Şakar: Askerî Hekimlikten Ortopedi Kürsüsüne
Akif Şakir Şakar: Askerî Hekimlikten Ortopedi Kürsüsüne
İçeriği Görüntüle

Ultrasonik titreşimlerin oluşturduğu ısının kontrolü ve emiş sırasında göz içindeki yapıların korunması başlıca teknik sorunlardı. Cihazların geliştirilmesine cerrahların eğitimi eşlik etti; yöntemin mesleki kabulü zaman aldı.

Küçük kesili ameliyatın gelişiminde yapay mercekler de önemliydi. Kataraktlı mercek küçük bir açıklıktan çıkarılsa bile yerine yerleştirilecek yapay mercek için kesinin büyütülmesi gerekebiliyordu. Katlanarak yerleştirilebilen göz içi merceklerinin gelişmesi, küçük kesinin korunmasını kolaylaştırdı.

Cihazlar, ameliyat teknikleri ve yapay merceklerdeki bu ilerlemeler birlikte, uzun hastane yatışlarından günübirlik katarakt cerrahisine geçişi destekledi.

KAYNAKLAR

1. Kelman CD. Phaco-emulsification and aspiration. A new technique of cataract removal. A preliminary report. American Journal of Ophthalmology. 1967;64(1):23–35. DOI: 10.1016/0002-9394(67)93340-5.

2. Leffler CT, Schwartz SG. How Charles Kelman Invented phacoemulsification in the 1960s: A reappraisal. Heliyon. 2025;11(6):e42912. DOI: 10.1016/j.heliyon.2025.e42912.

3. Lasker Foundation. Phacoemulsification for outpatient cataract surgery. 2004 Albert Lasker Clinical Medical Research Award.