Doğum odasına giren gizli alet
- yüzyılda güç ve tıkanmış doğumlar hem anne hem de bebek için son derece tehlikeliydi.
Sezaryenin anne açısından çok yüksek ölüm riski taşıdığı; modern anestezi, antisepsi, kan transfüzyonu ve antibiyotiklerin henüz bulunmadığı bir dönemde, doğum kanalında ilerleyemeyen bir bebeğin canlı olarak dünyaya getirilmesi tıbbın en güç sorunlarından biriydi.
Tam bu dönemde İngiltere'de çalışan Chamberlen ailesinin adı, doğum tarihini değiştirecek bir araçla özdeşleşti:
Obstetrik forseps.
İki metal parçadan oluşan bu alet, uygun vakalarda bebeğin başını kavrayarak doğuma yardımcı olmak amacıyla kullanılıyordu.
Modern obstetrik forsepsin öncülerinden kabul edilen Chamberlen forsepsi, dönemi açısından olağanüstü bir yenilikti.
Ancak Chamberlenler geliştirdikleri yöntemi tıp dünyasıyla paylaşmadılar.
Onu bir aile sırrına dönüştürdüler.
Forsepsi kim icat etti?
Chamberlenler, Fransa'daki dinî çatışmalar nedeniyle 16. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'ye göç eden Huguenot bir aileydi.
Ailenin sonraki kuşaklarında cerrahlar, hekimler ve doğumla ilgilenen uygulayıcılar yetişti.
Forsepsin ilk olarak ailenin hangi üyesi tarafından geliştirildiği ise kesin olarak bilinmiyor.
Tıp tarihi kaynaklarında Peter Chamberlen the Elder sıkça öne çıkan isimlerden biri olsa da mevcut kanıtlar buluşu tartışmasız biçimde tek bir Chamberlen'e atfetmeye yeterli değil.
Daha güvenli tarihsel ifade şu:
Obstetrik forsepsin erken gelişimi Chamberlen ailesiyle yakından ilişkilidir.
Aile içinde geliştirilen yöntem sonraki kuşaklara aktarıldı ve büyük bir gizlilikle korundu.
Neden bu kadar önemliydi?
Chamberlen forsepsinin önemini anlayabilmek için dönemin güç doğumlarına bakmak gerekiyor.
Tıkanmış doğumlarda uygulanabilecek yöntemler oldukça sınırlıydı. Özellikle bebeğin yaşamını yitirdiği bazı vakalarda annenin hayatını kurtarmaya yönelik girişimler, bebeğin cerrahi aletlerle küçültülerek çıkarılmasını gerektirebiliyordu.
Forseps ise uygun vakalarda bebeğin başına kontrollü biçimde uygulanarak vajinal doğuma yardımcı olabilecek farklı bir seçenek sunuyordu.
Bu nedenle Chamberlen ailesinin elindeki bilgi yalnızca tıbbi bir yenilik değildi.
Aynı zamanda önemli bir mesleki avantajdı.
Diğer doğum uygulayıcılarının son derece zorlandığı bazı vakalarda Chamberlenlerin farklı bir müdahale seçeneğine sahip olması, ailenin ününü artırıyordu.
Kimse görmesin diye nasıl sakladılar?
Hikâyenin en çarpıcı bölümlerinden biri forsepsin nasıl gizlendiğidir.
Tıp tarihi kaynaklarında Chamberlenlerin doğum yerine gösterişli ve kapalı bir sandıkla geldikleri anlatılıyor.
Aletin görülmemesi için odadaki diğer kişilerin uzaklaştırıldığı, doğum yapan kadının gözlerinin bağlandığı ve müdahalenin örtüler altında gerçekleştirildiği yönünde tarihsel anlatılar bulunuyor.
Böylece diğer hekimlerin, ebelerin ve doğum uygulayıcılarının kullanılan aleti görmeleri engelleniyordu.
Amaç açıktı:
Ailenin sırrı korunmalıydı.
Bugünün bilimsel bilgi anlayışından bakıldığında sıra dışı görünen bu yöntem, dönemin mesleki rekabet ortamında Chamberlen ailesine önemli bir üstünlük sağlıyordu.
Neden paylaşmadılar?
Bunun en güçlü açıklamalarından biri ekonomik ve mesleki rekabetti.
Forseps Chamberlen ailesine diğer doğum uygulayıcıları karşısında önemli bir avantaj sağlıyordu. Başkalarının aynı yöntemi öğrenmesi bu ayrıcalığın ortadan kalkması anlamına gelebilirdi.
Hugh Chamberlen'in daha sonraki ifadeleri de yöntemin bir çeşit aile mülkiyeti olarak görüldüğünü düşündürüyor.
Chamberlen, yöntemin yalnızca kendisine ait olmadığını; ailesinin diğer üyelerinin de bunda hakkı bulunduğunu belirtiyordu.
Dolayısıyla sırrı tek başına açıklamasının diğer aile üyelerinin çıkarlarına zarar vereceğini savunuyordu.
Forseps böylece yalnızca tıbbi bir araç olmaktan çıkmıştı.
Ailenin mesleki sermayesine dönüşmüştü.
Sır 100 yıl mı, 150 yıl mı saklandı?
Chamberlen hikâyesinde en sık karıştırılan noktalardan biri budur.
Tarihsel çalışmaların kullandığı başlangıç ve bitiş noktaları aynı değildir.
Bazı akademik kaynaklar Chamberlenlerin forseps sırrını yaklaşık bir yüzyıl koruduğunu belirtirken, bazı tarihsel değerlendirmeler yöntemin aile içinde dört veya beş kuşak boyunca aktarılmasını dikkate alarak gizlilik dönemini yaklaşık 150 yıla kadar uzatıyor.
Dolayısıyla “100 yıl boyunca saklanan forseps” anlatısı bütünüyle yanlış değildir.
Ancak daha doğru ifade şudur:
Chamberlen forsepsi yaklaşık bir yüzyıl boyunca sıkı bir aile sırrı olarak korundu; aile içindeki aktarım süreci bazı tarihsel değerlendirmelerde yaklaşık 150 yıllık bir döneme yayılıyor.
1670: Hugh Chamberlen Paris'e gitti
Hikâyenin önemli dönüm noktalarından biri 1670 yılında yaşandı.
Hugh Chamberlen Paris'e gitti ve aileye ait doğum yönteminden ekonomik kazanç sağlamaya çalıştı.
Burada dönemin önde gelen Fransız doğum hekimlerinden François Mauriceau ile karşılaştı.
Tarihsel anlatıya göre Mauriceau, Chamberlen'e son derece güç bir doğum vakası gösterdi.
Kadının pelvisinde ciddi bir deformasyon vardı ve doğum uzun süredir ilerlemiyordu.
Chamberlen forsepsini kullanarak doğumu tamamlamayı denedi ancak başarılı olamadı.
Aile sırrını Fransa'da değerlendirme girişimi böylece sonuçsuz kaldı.
Fakat forsepsin yapısı yine açıklanmadı.
Paris'teki başarısızlık başka bir kapı açtı
Hugh Chamberlen Paris'ten tamamen eli boş dönmedi.
François Mauriceau'nun 1668'de yayımlanan önemli obstetri eserini İngilizceye çevirdi.
Eser 1672'de İngilizce olarak yayımlandı ve İngilizce konuşulan dünyada obstetri bilgisinin yayılmasına katkı sağladı.
Böylece ilginç bir tarihsel tezat ortaya çıktı:
Chamberlen, Mauriceau'nun obstetri bilgisinin yayılmasına katkıda bulunurken kendi ailesinin en önemli obstetrik yöntemini gizli tutmaya devam ediyordu.
Hayat kurtarabilecek bilgi kime aitti?
Chamberlenlerin hikâyesini yalnızca bir tıbbi cihazın icadı olarak okumak eksik kalır.
Hikâyenin merkezinde çok daha büyük bir soru bulunuyor:
Hastaların yararına olabilecek tıbbi bilgi kime aittir?
Forsepsin paylaşılmaması, aynı yöntemin diğer doğum uygulayıcıları tarafından öğrenilmesini ve geliştirilmesini geciktirmiş olabilir.
Ancak burada önemli bir tarihsel sınır koymak gerekir.
Chamberlenlerin sırrı paylaşmaması nedeniyle kaç anne veya bebeğin yaşamını kaybettiğini gösteren güvenilir bir veri yoktur. Bu nedenle doğrudan ölüm sayıları veya kesin nedensellik üzerinden hüküm vermek tarihsel açıdan doğru olmaz.
Buna karşılık yöntemin uzun süre kapalı tutulmasının bilginin daha geniş biçimde kullanılmasını sınırladığı açıktır.
Bugünün tıp anlayışında yeni yöntemlerin bilimsel olarak değerlendirilmesi, sonuçlarının paylaşılması, bağımsız biçimde sınanması ve güvenliğinin ortaya konulması temel ilkeler arasında yer alıyor.
Chamberlen hikâyesi bu açıdan bilimsel bilgi paylaşımının önemini gösteren çarpıcı tarihsel örneklerden biridir.
Sır sonsuza kadar korunamadı
- yüzyılın ilk yarısına gelindiğinde forseps artık yalnızca Chamberlen ailesinin kontrolünde değildi.
Edmund Chapman 1733'te kendi obstetrik forsepsini tanımladı. Sonraki yıllarda başka modeller de ortaya çıktı.
- yüzyılın ortalarında İskoç doğum hekimi William Smellie forseps kullanımının geliştirilmesi ve sistemleştirilmesinde önemli rol oynadı.
Smellie, aletin tasarımında ve uygulanmasında iyileştirmeler yaptı; obstetri eğitiminde forseps kullanımının daha sistematik biçimde öğretilmesine katkıda bulundu.
1752'de yayımlanmaya başlayan obstetri çalışmaları da doğum bilgisinin sonraki kuşaklara aktarılmasında etkili oldu.
Bir zamanlar bir ailenin sakladığı yöntem artık yayımlanan, öğretilen ve geliştirilen obstetrik bilgiye dönüşüyordu.
1813: Döşemenin altından çıkan sır
Chamberlen hikâyesinin en etkileyici bölümlerinden biri ise 1813 yılında yaşandı.
İngiltere'nin Essex bölgesindeki Woodham Mortimer Hall, Chamberlen ailesiyle bağlantılı tarihî evlerden biriydi.
Evde yapılan çalışmalar sırasında tavan arasındaki döşeme tahtalarının altında saklanmış bir sandık ve eski obstetrik aletler bulundu.
Bunların arasında Chamberlen ailesiyle ilişkilendirilen forsepsler de vardı.
Tarihsel kayıtlarda beş çift forsepsin yanı sıra başka obstetrik aletlerin de bulunduğu belirtiliyor.
Aletlerin buraya tam olarak kim tarafından ve hangi tarihte saklandığı konusunda sonraki tarihsel anlatılarda çeşitli görüşler bulunuyor.
Bu nedenle bunların kesin olarak Peter Chamberlen'in eşi Ann tarafından saklandığını söylemek yerine, Chamberlen ailesinin kullandığı ve evde gizlenmiş obstetrik aletlerin 1813'te yeniden ortaya çıktığını söylemek tarihsel açıdan daha güvenlidir.
Bir zamanlar doğum odalarına başkaları görmesin diye gizlice getirilen aletler, nesiller sonra bir evin döşemesinin altından çıkmıştı.
Bir aile sırrından obstetri tarihine
Chamberlen ailesinin geliştirdiği forsepslerin temel fikri sonraki yüzyıllarda yaşamaya devam etti.
Forseps tasarımları zaman içerisinde değişti.
Farklı kilit sistemleri, eğimler, uzunluklar ve kullanım amaçları geliştirildi.
Ancak temel prensip değişmedi:
Bebeğin başına uyacak şekilde tasarlanmış iki ayrı parça ve bunların kontrollü biçimde bir araya getirilmesi.
Forseps böylece bir ailenin gizli aracı olmaktan çıkarak obstetri tarihinin en tanınmış araçlarından biri hâline geldi.
Tıp tarihinin bıraktığı soru
Chamberlen ailesinin mirası iki yönlüdür.
Bir tarafta doğum pratiğini değiştiren önemli bir teknik yenilik bulunuyor.
Diğer tarafta ise bu yeniliğin uzun süre paylaşılmaması.
Chamberlenler geliştirdikleri yöntemi bilimsel bir yayınla dünyaya açıklamak yerine aile içinde tutmayı tercih ettiler.
Aradan yüzyıllar geçti.
Tıp değişti.
Bilimsel yayıncılık gelişti.
Klinik araştırmalar, meslektaş değerlendirmesi ve kanıta dayalı tıp modern sağlık sisteminin temel unsurlarına dönüştü.
Ancak Chamberlen ailesinin hikâyesinin ortaya çıkardığı soru hâlâ güncelliğini koruyor:
İnsanların yaşamını ve sağlığını etkileyebilecek bilgi kime aittir?
Forsepsin yaklaşık dört yüzyıllık hikâyesinden kalan en önemli ders belki de budur:
Tıbbi bir keşfin değeri yalnızca bulunmasında değil, güvenilir biçimde sınanmasında ve paylaşılmasında da yatar.
Kaynaklar
- Sheikh S, Ganesaratnam I, Jan H. The Birth of Forceps. Journal of the Royal Society of Medicine Short Reports, 2013.
- Dunn PM. The Chamberlen Family (1560–1728) and Obstetric Forceps. Archives of Disease in Childhood – Fetal and Neonatal Edition, 1999;81:F232–F234.
- Moore W. Keeping Mum. British Medical Journal, 2007.
- Lee R. Observations on the Discovery of the Original Obstetric Instruments of the Chamberlens. Medico-Chirurgical Transactions, 1862.
- Aveling JH. The Chamberlens and the Midwifery Forceps: Memorials of the Family and an Essay on the Invention of the Instrument. London, 1882.
