Özgürlük İsteğine “Hastalık” Dediler
Bir insan zincirlerinden kurtulmak için kaçarsa bunun nedeni nedir?
Bugünün dünyasında yanıt açıktır:
Özgür olmak istemektedir.
Ancak 1851 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin köleci Güney eyaletlerinde çalışan bir hekim, köleleştirilmiş insanların kaçışını bambaşka biçimde yorumladı.
Samuel Adolphus Cartwright, köleleştirilmiş insanların sahiplerinden kaçmasını bir özgürleşme veya direniş davranışı olarak değil, sözde bir zihinsel bozukluğun belirtisi olarak sundu.
Bu sözde hastalığa verdiği isim ise tıp tarihine geçti:
Drapetomania.
Bugün hiçbir bilimsel geçerliliği bulunmayan bu kavram, tıp tarihinde bilimsel dilin ırkçı ve kölelik yanlısı düşüncelerle nasıl iç içe geçebildiğini gösteren en çarpıcı örneklerden biri olarak değerlendiriliyor.
Yıl 1851: Amerika kölelik konusunda bölünüyordu
Drapetomania rastgele bir tarihsel dönemde ortaya çıkmadı.
Amerika Birleşik Devletleri, 19. yüzyılın ortalarında köleliğin geleceği konusunda derin biçimde bölünmüş durumdaydı.
1850 Uzlaşması kapsamında yürürlüğe giren yeni Fugitive Slave Act, kölelikten kaçarak özgür eyaletlere ulaşan kişilerin yakalanıp sahiplerine geri gönderilmesini kolaylaştırmıştı.
Cartwright’ın drapetomania kavramını ortaya attığı dönem tam da bu siyasi gerilimin hemen sonrasına denk geliyordu.
Modern tıp tarihçileri bu nedenle drapetomaniayı yalnızca tuhaf bir 19. yüzyıl tıp teorisi olarak değerlendirmiyor.
Kavram aynı zamanda kölelik düzeninin, dönemin ırksal kabullerinin ve siyasi atmosferinin tıbbi düşünceye nasıl yansıyabildiğinin bir örneği olarak inceleniyor.
Bir tıp komitesinin başındaydı
Cartwright sıradan bir köşe yazarı değildi.
Dönemin Güney tıp çevrelerinde tanınan bir hekimdi.
Louisiana’daki tıp örgütü tarafından siyah nüfusa özgü olduğu düşünülen hastalıkların ve fiziksel özelliklerin araştırılması amacıyla oluşturulan bir komitenin başkanlığına getirildi.
Hazırladığı rapor 1851 yılında New Orleans Medical and Surgical Journalda yayımlandı.
Cartwright’ın görüşlerinin önemli bölümleri aynı yıl dönemin etkili Güney yayınlarından De Bow’s Reviewda da yer aldı.
Cartwright burada siyah insanlara özgü olduğunu iddia ettiği iki sözde hastalık tanımlıyordu.
Bunlardan biri:
Drapetomania.
Diğeri ise:
Dysaesthesia aethiopica.
Cartwright ikinci kavramı da köleleştirilmiş veya özgür siyah insanların çalışmaya direnme, emirleri yerine getirmeme ya da kendisinin “itaatsizlik” olarak değerlendirdiği davranışlarını açıklamak amacıyla kullanıyordu.
Her iki kavramın ortak özelliği dikkat çekiciydi:
Kölelik düzeninin beklentilerine uymayan davranışlar tıbbi bir sorun gibi sunuluyordu.
Drapetomania ne anlama geliyordu?
Cartwright’a göre köleleştirilmiş bir insanın sahibinden kaçması normal bir insan davranışı olarak görülmemeliydi.
Bunu sözde bir zihinsel hastalığın belirtisi olarak yorumladı.
“Drapetomania” sözcüğü, Yunancada kaçan veya firari kişi anlamına gelen kök ile “mania” sözcüğünün birleştirilmesiyle oluşturulmuştu.
Sözde hastalığın en dikkat çekici “belirtisi” ise doğrudan kaçma davranışıydı.
Başka bir ifadeyle kişinin kölelikten kurtulmak amacıyla plantasyondan ayrılması, Cartwright’ın teorisinin kendi mantığı içinde hastalığın göstergesine dönüştürülüyordu.
Ancak Cartwright’ın bu iddialarının modern bilimsel ölçütlerle doğrulanmış bir biyolojik mekanizması, geçerli tanısal çerçevesi veya güvenilir bilimsel kanıtı bulunmuyordu.
Bugün drapetomania bilimsel bir hastalık olarak değil, ırkçı önkabullerin tıbbi terminoloji kullanılarak hastalıklaştırılmasının tarihsel bir örneği olarak değerlendiriliyor.
“Tedavi” değil, itaat düzeni
Cartwright yalnızca drapetomania adını ortaya atmakla kalmadı.
Bu sözde hastalığın önlenebileceğini de ileri sürdü.
Yaklaşımının temelinde köleleştirilmiş insanların sahiplerine karşı itaat içinde tutulması gerektiği düşüncesi bulunuyordu.
Cartwright, köleleştirilmiş kişilere belirli biçimde davranıldığı takdirde kaçma eğiliminin ortadan kaldırılabileceğini savunuyordu.
Bazı durumlarda fiziksel cezayı da kaçmayı önlemeye yönelik bir disiplin yöntemi olarak önerdi.
Dolayısıyla burada tıbbi terminoloji yalnızca davranışı açıklamak için kullanılmıyordu.
Aynı zamanda kölelik sisteminin disiplin anlayışına tıbbi bir gerekçe kazandırılmaya çalışılıyordu.
Modern tıp açısından bunların bir tedavi yöntemi olarak kabul edilmesi mümkün değildir.
Tarihsel açıdan bakıldığında söz konusu yaklaşım, toplumsal kontrolün tıbbi kavramlarla gerekçelendirilmesinin dikkat çekici örneklerinden biridir.
Her hekim bu görüşü kabul etmedi
Drapetomania anlatılırken önemli bir tarihsel ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekiyor:
Bu kavram 19. yüzyıl tıbbının genel kabul görmüş bir hastalık tanısı değildi.
Cartwright’ın görüşleri bazı Güney çevrelerinde yayımlandı ve tartışıldı ancak dönemin bütün hekimleri tarafından benimsenmedi.
Hatta kavram başka tıp çevrelerinde eleştiri ve alay konusu da oldu.
Örneğin Buffalo Medical Journal and Monthly Review of Medical and Surgical Science, Aralık 1854’te Cartwright’ın “drapetomania” görüşlerini ele alan bir yazı yayımladı.
Dolayısıyla tarihsel olarak:
“19. yüzyıldaki doktorlar kölelerin kaçmasını hastalık sayıyordu”
demek doğru değildir.
Daha doğru ifade şudur:
Cartwright ve onun düşüncelerine yakın belirli çevreler, kölelikten kaçışı tıbbi bir hastalık gibi göstermeye çalıştı.
Bu ayrım hem tarihsel doğruluk hem de tıp tarihi açısından büyük önem taşıyor.
Özgürlük arzusunun hastalıklaştırılması
Drapetomania vakasını bugün hâlâ dikkat çekici kılan nokta burada ortaya çıkıyor.
Bir insan zorla çalıştırılıyor.
Hareket özgürlüğü sınırlandırılıyor.
Kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olması engelleniyor.
Ve bu düzenden kaçmaya çalışıyor.
Ancak Cartwright’ın teorisinde sorgulanan şey kölelik sistemi değil, kaçmaya çalışan insanın davranışıydı.
Baskıya karşı gösterilen tepki “anormal” ilan edilirken baskının oluşturduğu toplumsal düzen normal kabul ediliyordu.
Modern tıp tarihçileri drapetomaniayı bu nedenle bilimsel ırkçılık, kölelik, psikiyatri tarihi ve tıbbi otoritenin toplumsal işlevi çerçevesinde ele alıyor.
Cartwright’ın görüşlerinin dönemin kölelik yanlısı düşüncesinden bağımsız olmadığı; tıbbi terminolojinin ırksal hiyerarşileri desteklemek için kullanılmasının tarihsel örneklerinden birini oluşturduğu değerlendiriliyor.
Drapetomania bugün bir hastalık değil
Drapetomania modern tıpta veya psikiyatride kabul edilen bir hastalık değildir.
Günümüzde kullanılan psikiyatrik sınıflandırma sistemlerinde böyle bir tanı bulunmamaktadır.
Kavramın bugünkü önemi başka bir yerde yatıyor.
Drapetomania, tıp tarihinin şu temel sorularını gündeme getiriyor:
Bir davranışın hastalık olduğuna kim karar verir?
Bu karar bilimsel kanıtlara mı dayanır?
Toplumsal normlar bu kararları etkileyebilir mi?
Siyasi ve ekonomik sistemler tıbbi düşünce üzerinde ne kadar etkili olabilir?
- yüzyılda köleleştirilmiş insanların özgürlüğe ulaşmak amacıyla kaçması, Cartwright tarafından sözde bir tıbbi bozukluğun belirtisi olarak sunulabildi.
Bugünden bakıldığında bu örnek, tıbbın yalnızca bilimsel ilerlemelerden oluşan doğrusal bir tarih olmadığını da hatırlatıyor.
Tıp tarihi aynı zamanda yanlış teorilerin, önyargıların ve toplumsal güç ilişkilerinin de tarihidir.
1851’den günümüze kalan ders
Drapetomania bugün yalnızca unutulmuş bir sözde hastalık adı değildir.
Aynı zamanda tıbbi otoritenin bilimsel kanıttan uzaklaşması durumunda nasıl toplumsal ve siyasi amaçların hizmetine girebileceğini gösteren tarihsel bir uyarıdır.
Tıp yalnızca hastalıkları tanımlamaz.
Aynı zamanda hangi davranışların “normal”, hangilerinin “anormal” kabul edileceği konusunda da önemli bir toplumsal otoriteye sahiptir.
Drapetomanianın tarihi bu nedenle bugün de anlamını koruyor:
Bilimin gücü, ancak bilimsel kanıt, etik ilkeler ve insan onuru ile sınırlandığında toplumun yararına kullanılabilir.
Kaynaklar
- Samuel A. Cartwright, Report on the Diseases and Physical Peculiarities of the Negro Race, New Orleans Medical and Surgical Journal, 1851.
- Samuel A. Cartwright, Diseases and Peculiarities of the Negro Race, De Bow’s Review, 1851.
- B. Bynum, Drapetomania, The Lancet, 2000; 356(9241):1615.
- Christopher D. E. Willoughby, Running Away from Drapetomania: Samuel A. Cartwright, Medicine, and Race in the Antebellum South, The Journal of Southern History, 2018; 84(3):579–614.
- Dann J. Broyld, The History, Career, and Afterlife of Drapetomania: The “Mania” that Caused Enslaved Blacks to Run Away and the Man Behind It, Louisiana History, 2025; 66(3):295–328.
- Slavery and Its Afterlives in US Psychiatry, American Journal of Public Health, 2024.
- Dr. Cartwright on “Drapetomania”, Buffalo Medical Journal and Monthly Review of Medical and Surgical Science, 1854
