Bugün bir güzellik ürününün içinde arsenik bulunduğunu öğrenmek büyük bir alarm nedeni olurdu.
Ancak yaklaşık bir asır önce güzellik ve sağlık ürünleri dünyası oldukça farklıydı.
Daha açık, pürüzsüz ve lekesiz bir cilt vaat eden çeşitli ürünler piyasaya sürülüyor; bunların bazıları yalnızca cilde sürülmekle kalmıyor, ağızdan alınmak üzere de satılıyordu.
Bu ürünlerin en çarpıcı örneklerinden biri bugün Smithsonian Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi koleksiyonunda bulunuyor:
Dr. James P. Campbell’s Safe Arsenic Complexion Wafers.
Yani kabaca:
“Dr. James P. Campbell’ın Güvenli Arsenikli Cilt Güzelliği Tabletleri.”
Ürünün adındaki iki kelime bugün yan yana düşünüldüğünde bile şaşırtıcı:
“Safe Arsenic” — “Güvenli arsenik.”
Smithsonian kayıtlarına göre yaklaşık 1916–1928 dönemine tarihlenen kutuda 120 tablet bulunuyordu ve arsenik ürünün etkin maddeleri arasında açıkça belirtilmişti.
Kutunun üzerinde ürünün “kesinlikle güvenli” ve “herkes için zararsız” olduğu iddia ediliyordu. Üretici ayrıca ürünün çiller, siyah noktalar, sivilceler, kızarıklık ve çeşitli cilt görünümü sorunlarını giderebildiğini öne sürüyordu.
Modern toksikolojinin arsenik hakkında söylediği ise bunun tam tersidir.
Kusursuz cilt dönemin güzellik ideallerinden biriydi
-
yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında güzellik anlayışı bugünkünden farklı toplumsal ölçütlere sahipti.
Daha açık, düzgün ve lekesiz bir cilt birçok çevrede gençlik, sağlık ve güzellikle ilişkilendirilebiliyordu.
Bu nedenle cildi açtığını, lekeleri giderdiğini veya “berrak” bir görünüm sağladığını iddia eden ürünler geniş bir pazar oluşturdu.
Smithsonian’ın tarihsel cilt bakımı koleksiyonunda da bu döneme ait çeşitli cilt açıcı ve güzellik preparatları bulunuyor. Arsenikli Campbell tabletleri bu daha geniş güzellik kültürünün dikkat çekici örneklerinden biri olarak koleksiyonda yer alıyor.
Arsenik gerçekten yutuluyor muydu?
Evet.
Burada söz konusu olan yalnızca arsenik içeren bir krem veya yüz pudrası değildi.
Bazı ürünler ağızdan alınmak üzere tablet şeklinde satılıyordu.
Smithsonian koleksiyonundaki Campbell ürünü bunun doğrudan fiziksel kanıtlarından biri. Müze kaydı ürünü bir ilaç preparatı olarak sınıflandırıyor ve kutuda 120 “wafer”, yani tablet bulunduğunu açıkça belirtiyor.
Ancak çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor:
Bu ürünlerin gerçekten satılmış olması, arsenik için ileri sürülen güzellik vaatlerinin bilimsel olarak doğru olduğu anlamına gelmiyor.
Arseniğin insanları güzelleştirdiğini veya sağlıklı bir cilt oluşturduğunu gösteren güvenilir modern bilimsel kanıt bulunmuyor.
Arsenik neden güzellikle ilişkilendirildi?
Arseniğin güzellik ve fiziksel güçle ilişkilendirilmesi yalnızca kozmetik reklamlarından kaynaklanmıyordu.
Avusturya’nın Steiermark bölgesindeki “arsenik yiyicileri” hakkındaki tarihsel anlatılar Avrupa’da uzun süre ilgi çekti.
2024 yılında Clinical Toxicology dergisinde yayımlanan tarihsel değerlendirmeye göre Steiermark’da arsenik tüketimine ilişkin kayıtlar en az 15. yüzyıldan 19. yüzyılın sonlarına kadar uzanıyor.
Bazı kişilerin arsenik trioksit veya arsenik sülfür tükettiğine ilişkin tarihsel kayıtların önemli bölümünün gerçek bir temele sahip olduğu değerlendiriliyor.
Arsenik tüketiminin kas gücünü artırdığına ve özellikle genç kadınlarda güzelliği ve çekiciliği artırdığına inanıldığı aktarılıyor.
Ancak aynı inceleme, bu sözde yararların öznel değerlendirmelere dayandığını özellikle vurguluyor.
Dolayısıyla tarihsel kayıtlardan:
“Arsenik insanları güzelleştiriyordu.”
sonucunu çıkarmak bilimsel olarak mümkün değil.
Burada belgelenmiş olan şey arseniğin yararlı olması değil, insanların bir dönem yararlı olduğuna inanmış olmasıdır.
Güzellik için satılan madde cilde zarar verebiliyordu
Hikâyenin en çarpıcı ironisi burada ortaya çıkıyor.
Bir dönem daha güzel bir cilt için pazarlanan arsenik, uzun süreli maruziyette doğrudan cilt üzerinde ciddi hasarlara yol açabiliyor.
Dünya Sağlık Örgütüne göre uzun süre yüksek düzeyde inorganik arseniğe maruz kalan kişilerde ilk belirtiler çoğu zaman ciltte görülüyor.
Bunlar arasında:
-
pigmentasyon değişiklikleri,
-
cilt lezyonları,
-
avuç içleri ve ayak tabanlarında kalınlaşma, yani hiperkeratoz
bulunuyor.
WHO ayrıca inorganik arseniği doğrulanmış bir kanserojen olarak tanımlıyor.
Uzun süreli arsenik maruziyeti cilt kanserinin yanı sıra mesane ve akciğer kanserlerine de yol açabiliyor.
Başka bir ifadeyle, bir dönem “güzel ve berrak cilt” vaadiyle satılan bir madde, gerçekte cildin kendisine ciddi zarar verebiliyordu.
Arsenik zehir olduğu halde neden kullanılıyordu?
Arseniğin zehirleyici etkileri 19. yüzyılda tamamen bilinmeyen bir konu değildi.
Ancak arseniğin geçmişte çeşitli tıbbi preparatlarda da kullanılmış olması, düşük veya kontrollü miktarların yararlı olabileceği düşüncesinin yayılmasına katkıda bulunmuştu.
Üstelik dönemin ilaç ve kozmetik piyasasında bugünkü anlamda piyasaya çıkış öncesi güvenlik ve etkinlik standartları bulunmuyordu.
ABD’de 1906 Food and Drugs Act, yanlış etiketlenmiş ve tağşiş edilmiş ilaçlara karşı önemli bir düzenleme getirmişti ancak yeni ilaçların piyasaya çıkmadan önce federal makamlarca güvenlik açısından onaylanmasını zorunlu tutmuyordu.
Bir ürün doğru biçimde etiketlendiği sürece, güvenli veya etkili olduğunun önceden kanıtlanması gerekmiyordu.
1938’de güvenlik, 1962’de etkinlik şartı geldi
Bu sistem özellikle 1937’de yaşanan ve 100’den fazla kişinin ölümüne yol açan Elixir Sulfanilamide faciasının ardından büyük ölçüde değişti.
1938 tarihli Federal Food, Drug, and Cosmetic Act, yeni ilaçlar için piyasaya çıkmadan önce güvenlik kanıtı sunulmasını zorunlu hale getirdi.
Aynı yasa kozmetik ürünleri ve tıbbi cihazları da ilk kez açık biçimde federal düzenleme kapsamına aldı.
Ancak yeni ilaçların yalnızca güvenli değil, aynı zamanda etkili olduğunun bilimsel olarak gösterilmesi şartı daha sonra geldi.
1962 tarihli Kefauver–Harris Değişiklikleri, üreticilerin ilaçlarının etkinliğini yeterli ve kontrollü çalışmalarla göstermek zorunda olmasını sağladı.
Bu nedenle Campbell’ın arsenikli güzellik tabletlerinin satıldığı dönem, modern ürün güvenliği sisteminin henüz oluşmadığı bir geçiş çağını temsil ediyor.
En şaşırtıcı ayrıntı: “Güvenli” kelimesi
Campbell’ın arsenikli tabletlerini bugün bu kadar çarpıcı hale getiren yalnızca arsenik içermeleri değil.
Ürünün adında açıkça:
“Safe” — güvenli
kelimesinin bulunması.
Üstelik arsenik içeriği gizlenmiyordu.
Tam tersine ürünün adının bir parçasıydı.
Smithsonian’daki orijinal kutuda ayrıca ürünün “kesinlikle güvenli ve herkes için zararsız” olduğu iddiası yer alıyordu.
Bugünün bilimsel bilgisi düşünüldüğünde bu ifade, güzellik ve sağlık ürünlerinin tarihindeki en çarpıcı pazarlama örneklerinden biri olarak görülebilir.
Aynı zamanda önemli bir ders de veriyor:
Reklam dili ile bilimsel gerçek aynı şey değildir.
Bir ürünün üzerinde “güvenli”, “doğal” veya “zararsız” yazması, bu iddianın bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.
Arsenik güzellik tarihinin tek riskli maddesi değildi
Modern kozmetik güvenliği ortaya çıkmadan önce çeşitli güzellik preparatlarında bugün insan sağlığı açısından ciddi riskleri olduğu bilinen maddeler kullanılabiliyordu.
Arsenik bunların en dikkat çekici örneklerinden biri olsa da tarihsel güzellik ürünlerinde cıva ve kurşun gibi toksik maddeler de karşımıza çıkıyor.
Güzellik pazarının büyümesi, bilimsel denetimin ve tüketici koruma mevzuatının gelişmesinden daha hızlı gerçekleştiğinde bunun sonuçları bazen ağır olabiliyordu.
Güzellik endüstrisinin karanlık geçmişinden kalan ders
Arsenikli güzellik tabletlerinin hikâyesi yalnızca geçmişte insanların tuhaf şeyler yaptığına ilişkin şaşırtıcı bir tarih anlatısı değil.
Aynı zamanda modern tüketici güvenliğinin neden ortaya çıktığını gösteren güçlü bir örnek.
Bir yanda:
kusursuz cilt, gençlik ve güzellik vaatleri
vardı.
Diğer yanda ise bu vaatleri sınayacak modern toksikoloji, klinik araştırma standartları, ürün güvenliği mevzuatı ve güçlü düzenleyici kurumlar henüz bugünkü biçimine kavuşmamıştı.
Bugün Smithsonian koleksiyonunda duran küçücük bir kutu bu dönemi olağanüstü biçimde özetliyor.
Kutuda arsenik saklanmıyordu.
Aksine ürünün adına yazılmıştı.
Ve hemen yanında şu kelime bulunuyordu:
“Safe.”
“Güvenli.”
Yaklaşık bir asır sonra modern bilimin vardığı sonuç ise son derece açık:
İnorganik arsenik bir güzellik maddesi değil; toksik ve kanserojen bir maddedir.
KAYNAKLAR
Smithsonian National Museum of American History
Dr. James P. Campbell’s Safe Arsenic Complexion Wafers.
Smithsonian National Museum of American History
Skin Care Collection.
World Health Organization (WHO)
Arsenic Fact Sheet.
Dayan AD, Hesse E, Dayan J.
The arsenic eaters of Styria, the toxicophagi. Clinical Toxicology, 2024;62(7):468–471.
U.S. Food and Drug Administration
1906 Food and Drugs Act, 1938 Federal Food, Drug, and Cosmetic Act ve 1962 Kefauver–Harris değişikliklerine ilişkin tarihsel kayıtlar.
