Antalya’da düzenlenen COP31’in ilk haftasında, iklim taahhütlerinin sahada uygulanabilmesi için gereken finansman ve kurumsal kapasite müzakerelerin merkezine yerleşmiştir.

9 Kasım’da konferans gündemi kabul edilmiş, 11-12 Kasım’da Antalya Liderler Zirvesi kapsamında ulusal beyanlar ve üst düzey yuvarlak masa toplantıları gerçekleştirilmiştir. Mavi Alan’daki Sağlık Günü ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Sağlık Pavilyonu ise iklim risklerinin sağlık hizmetlerine etkisini, finansman ve uygulama gündemiyle bir araya getirmiştir.

Resmi kayıtlara göre 194 ülkeden 34.809 heyet temsilcisi, toplam 92.934 yüz yüze kayıt ve 3.335 çevrim içi katılım bildirilmiştir.

İlk haftanın kapanışında yardımcı organlar, uyum bildirimleri, az gelişmiş ülkelere ilişkin çalışmalar, araştırma ve sistematik gözlem ile toplumsal cinsiyet ve iklim değişikliği başlıklarında çeşitli teknik sonuçlar kabul etmiştir. Kayıp ve zarara ilişkin Varşova Uluslararası Mekanizması ile Santiago Ağı’nın ortak raporu hakkında karar önerileri de ilgili üst organlara iletilmiştir. Uyum finansmanının nasıl artırılacağı, azaltım çalışma programının geleceği, adil geçiş mekanizmasının kurumsal yapısı ve Uyum Fonu’nun Paris Anlaşması’na geçişi ise devam eden süreçler olarak görünmektedir. Başkanlığın 16 Kasım’da yayımladığı ilk genel karar taslağı, 13 Kasım’da istenen taraf görüşlerini ikinci hafta müzakerelerine taşımaktadır ve henüz tarafların ortak onayını almamıştır.

Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), Ocak-Eylül 2026 küresel ortalama yüzey sıcaklığının 1850-1900 yılları ortalamasının yaklaşık 1,47 °C üzerinde olduğunu bildirmektedir. Bu değer dokuz aylık bir gözlem dönemine aittir. WMO’nun buzul serisi ise yıllık ortalama kütle kaybının 1976-1995’te 100 gigatonun altındayken 2016-2025’te yaklaşık 390 gigatona yükseldiğini göstermektedir. Bu bulgular, müzakerelerde ele alınan sıcaklık ve su güvenliği risklerinin bilimsel dayanağını oluşturmaktadır.

Finansman ve azaltımda taahhütlerin uygulamaya dönüşmesiboyutunda, felakete uğrayan ülkelerin kayıp ve zarar fonuna ilişkin olarak yönetim kurulu raporunda, Barbados Uygulama Usulleri kapsamında değerlendirmeye alınan 176 finansman başvurusunun toplamı yaklaşık 2,8 milyar ABD doları, bu başvurular için ayrılan kaynak ise 342 milyon ABD doları olarak bildirilmiştir. 12 Kasım tarihli müzakere taslağı, 119 gelişmekte olan ülkeden 176 başvuru kaydederken talep tutarını 1,9 milyar dolar olarak vermektedir. Saha notuna da yansıyan bu tutarla kurul raporundaki tutar arasındaki fark, yayımlanan metinlerde açıklanmamaktadır. Kurul raporuna göre 31 Temmuz 2026 itibarıyla 822,71 milyon dolarlık fon taahhüdünün 485,77 milyon doları tahsil edilmiştir. Yani taahhüt edilen fonun yaklaşık yarısı gerçekleştirilmemiştir. Fonun kaynaklarının artırılması ve katkıların zamanında ödenmesi devam eden süreçler olarak görünmektedir.

Yeşil İklim Fonu konusunda ise, COP31’e sunulan rapora göre 31 Temmuz 2026 itibarıyla 135 ülkede 359 proje ve program için yaklaşık 20,4 milyar dolar onaylanmış, net 6,89 milyar dolar kullandırılmıştır. Birleşik Krallık ikinci kaynak yenileme dönemindeki taahhüdünü yaklaşık 1,62 milyar sterlinden 815 milyon sterline indireceğini Sekretaryaya bildirmiştir. Yani önümüzdeki dönemde yeşil iklim fonuna ilişkin bir daralma olacağını söylememiz yanlış olmayacaktır. Onay, ödeme ve katkı taahhüdünün ayrı ayrı izlenmesi, desteğin fiilen ne zaman kullanılabileceğini değerlendirmek açısından önem taşımaktadır.

Uyum finansmanı ve ulusal planlara ilişkin ise, BM Çevre Programı (UNEP), gelişmekte olan ülkelerin 2035’te yıllık uyum ihtiyacını yaklaşık 305 milyar dolar olarak tahmin etmektedir. Gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere yönelen uluslararası kamu uyum finansmanı 2024’te 28,2-31,7 milyar dolar düzeyinde raporlanmaktadır. Belém’de 2035’e kadar uyum finansmanını en az üç katına çıkarmaya yönelik çaba çağrısı yapılmıştır. UNEP’e göre, başlangıç düzeyine bağlı olarak yıllık 85-120 milyar dolara ulaşan senaryolar, enflasyon hesaba katıldığında 2035 ihtiyacının yalnızca %20-29’unu karşılamaktadır. Antalya’daki ilk genel karar taslağında yıllık en az 120 milyar dolar önerisi yer almaktadır. Başlangıç düzeyi ve uygulama takvimi devam eden müzakere başlıklarıdır, halen üzerinde bir mutabakat sağlanmamıştır ve COP31’in en zor başlığı olarak önümüzde durmaktadır.

UNFCCC’nin Ulusal Uyum Planları kaydında 12 Kasım itibarıyla plan sunmuş 83 gelişmekte olan ülke bulunmaktadır. En Az Gelişmiş Ülkeler Uzman Grubu, 20 Ekim’de kapanan kendi raporlama döneminde 14 ülkenin ilk planını sunduğunu ve bunun kayıtlı en hızlı artış olduğunu bildirmektedir. BM Uzman Grubunun finansman incelemesi, çok taraflı kaynaklara erişimin ülkeler arasında eşit olmadığını ve doğrudan ulusal uyum planlarına sağlanan desteğin sınırlı biçimde raporlandığını göstermektedir. Plan sunumu ile planın bütçelendirilip uygulanması arasındaki mesafe, Antalya’daki uyum tartışmasının merkezindedir ve ilk hafta itibariyle net bir mutabakat sağlanamamıştır.

Azaltım ve karbon piyasalarına geldiğimizde, UNEP’in 2026 Emisyon Açığı Raporu, mevcut politikaların sürmesi halinde bu yüzyılda yaklaşık 2,8 °C, ulusal katkı beyanlarının tümü uygulanır ve benzer çabalar sürdürülürse yaklaşık 2,6 °C ısınma öngörmektedir. UNFCCC’nin ulusal katkı beyanları sentezi de toplu azaltımın 1,5 °C hedefiyle uyumlu seyrin gerisinde kaldığını göstermektedir. Şarm eş-Şeyh Azaltım Planı ve Uygulama Çalışma Programı’nın süresi ve kapsamı devam eden süreçlerdir. 11 Kasım’da yayınlanan kolaylaştırıcı notuna göre 2031’de karbon piyasalarına yönelik eylemler tekrar gözden geçirilecektir.

Paris Anlaşması’nın 6.2 maddesi kapsamındaki uluslararası azaltım transferlerinin altyapısını kimin finanse edeceği de zorlu bir madde olup, ikinci hafta itibariyle devam eden süreçtir. Başkanlığın yayımladığı seçenekler arasında 2028-2029 dönemi için uluslararası transfer edilen azaltım sonucu (ITMO) başına 0,20 dolar ve iş birliği yaklaşımı başına 72.250 dolar bulunmaktadır. Diğer seçeneklerde yıllık 500 dolarlık hesap işletim bedeli, 25.000 dolarlık taraf bedeli ve 50.000 dolarlık ulusal kayıt sistemi bağlantı bedeli ayrı kalemlerdir. En az gelişmiş ülkeler ve küçük ada gelişmekte olan devletleri için muafiyetler de seçenekler arasındadır. Bu tablo, gelişmiş ülkelerin sağladığı finansmanın ölçeği, öngörülebilirliği ve ödeme hızı bakımından somut bir uygulama açığına da işaret etmektedir. Paris Anlaşması’nın 9. maddesi, gelişmiş tarafların gelişmekte olan taraflara azaltım ve uyum için mali kaynak sağlamasını öngörmektedir. Özellikle en az gelişmiş ülkeler ve küçük ada devletleri açısından, hibe niteliğindeki kaynakların erişilebilir olması ve ilan edilen katkıların zamanında ödenmesi, uyum planlarının uygulanabilirliğini belirlemektedir. Yüksek emisyonlu ekonomiler açısından ise mevcut politikalarla ulusal katkıların tam uygulanması arasındaki fark, taahhütlerin enerji, ulaşım ve sanayi politikalarında ölçülebilir emisyon düşüşlerine dönüşmesindeki gecikmeyi göstermektedir.

Türkiye, COP31’e ev sahipliği yaparken yürüttüğü dönem başkanlığı ile Avustralya’nın üstlendiği Müzakereler Başkanlığı arasında ortak bir çalışma düzeni kurmuştur. Başkanlığın 15 Kasım tarihli mesajı, teknik görüşmelerin sürdürülmesi ve açık kalan siyasi konularda farklı ülkelerden bakan eşlerinin kolaylaştırıcılık yapması için izlenecek yolu ortaya koymaktadır. Türkiye’nin Brezilya ve Avustralya ile hazırladığı Küresel Uygulama Hızlandırıcısı modeli de ulusal katkı beyanları ile uyum planlarının uygulanmasına yönelik başkanlıklar arası iş birliğini somutlaştırmaktadır.

Türkiye’nin sağlık alanındaki somut katkısı, DSÖ desteğiyle hazırlanan 9 Kasım Sağlık Günü ve bu kapsamda başlatılan Antalya Sağlık Dirençliliği Girişimi’dir (AIR). Gönüllü nitelikteki girişim, ülkelerin uygulama örneklerini paylaşmasını ve deneyimlerini ölçülebilir politikalara dönüştürmesini amaçlamaktadır. Teknik koordinasyon, İklim ve Sağlıkta Dönüştürücü Eylem İttifakı (ATACH) aracılığıyla yürütülecektir. Mavi Alan’daki 10 Kasım ATACH Günü’nde ülkeler uygulama örneklerini paylaşmış, eşitliği gözeten ortak göstergeler, yerel çözümler ve finansmana erişim öne çıkmıştır. Tematik uygulama toplulukları ile bir yönetici gelişim programının başlatılması, bu iş birliğine konferans sonrasında da kullanılabilecek araçlar kazandırmaktadır.

Halk sağlığı ve sağlık diplomasisi açısından sonuç ise, erken uyarı ve iklim bilgi sistemi başlıklarıyla çerçevelenmesidir.BM Genel Sekreteri 11 Kasım’da yaklaşık her üç ülkeden birinin hâlâ erken uyarı sistemine sahip olmadığını, açığın en az gelişmiş ülkelerde, küçük ada gelişmekte olan devletlerinde ve çatışmadan etkilenen ülkelerde yoğunlaştığını bildirmiştir. 13 Kasım’da iklim bilgisinin güvenilirliği için yapay zekâya ilişkin eylem öncelikleri açıklanmıştır. Gelişmekte olan ülkelerin dijital iklim araçlarına erişimi teknoloji iş birliği gündeminde yer almaktadır. Glasgow İklim İçin Güçlendirme Çalışma Programı’nın 2027-2031 eylem planında ise yanlış bilgi ve bilimsel sonuçları inkar ile mücadele, bilim insanları ile gazetecilerin korunması ve iklim eğitiminin müfredata yansıtılması müzakereleri devam etmektedir.

Sıcaklığa bağlı ölüm yükü ile iklime duyarlı bulaşıcı hastalık risklerinin sağlık politikaları açısından ölçülebilirliği ve izlenebilirliği Mavi Alan Sağlık Pavilyonundaki panellerin de ana temasını oluşturmuştur. Antalya’daki müzakerelerin ulusal sağlık politikalarındaki karşılığı, bu risklerin bütçelendirilebilir ve ölçülebilir müdahalelere dönüştürülmesidir. Örneğin sıcak hava uyarıları birinci basamakta riskli kişilere erişim ve acil servis hazırlığıyla, sel ve kuraklık planları sağlık tesislerinin güvenli su ve enerjiye erişimiyle, bulaşıcı hastalık sürveyansı ise meteorolojik verilerle ilişkilendirilebilmektedir. Azaltım politikaları da fosil yakıt kullanımından kaynaklanan hava kirliliğine maruziyeti azaltarak sağlık yararı sağlayabilmektedir. DSÖ’nün iklime dirençli ve düşük karbonlu sağlık sistemleri çerçevesi, bu uygulamaları sağlık hizmetlerinin sürekliliği ve eşit erişim hedefleriyle birleştirmektedir.

Türkiye’nin bu denklemde, AIR ve ATACH üzerinden Akdeniz ve komşu bölgelerde sıcaklık-sağlık erken uyarı protokolleri, ortak sürveyans göstergeleri ve sağlık tesislerinin iklim risklerine hazırlığı konusunda iş birliğine öncülük etmesi önem kazanmaktadır. Böyle bir yaklaşım, sağlık ve çevre bakanlıklarının ortak finansman öncelikleri geliştirmesine, üniversitelerin müdahaleleri karşılaştırılabilir yöntemlerle değerlendirmesine ve yerel yönetimlerin sahada edindikleri deneyimi diğer ülkelere aktarmasına imkân tanıyacaktır. Antalya’nın iklim diplomasisi ve sağlık diplomasisi açısından sunduğu stratejik fırsat, ülkelerin ortak riskler karşısında finansman, bilimsel kanıt ve uygulama deneyimini bir araya getirerek önlenebilir hastalık yükünü azaltacak iş birlikleri kurabilmesidir.