İç Toroslar’da yapılan etnofarmakolojik araştırmalar 124 bitki ve üç hayvan türünden hazırlanan 256 geleneksel kullanım kaydederken, Mersin’deki daha yeni saha çalışmaları bu bilginin önemli bölümünün hâlâ yaşlı kuşaklarda yaşadığını gösteriyor. Ancak bu verilerin tamamı yalnızca Yörüklere ait değil; Torosların farklı yerel topluluklarını da kapsıyor.
Yörüklerin sağlık tarihi, Anadolu’nun tıp tarihi içinde ayrı bir yerde duruyor. Bunun nedeni yalnızca kullandıkları bitkiler değil; hastalıkla mücadele biçimlerinin doğrudan göçebe yaşamın koşulları içinde şekillenmiş olması.
Yaylak ile kışlak arasında hareket eden topluluklar için sağlık hizmetine sürekli erişim uzun yüzyıllar boyunca mümkün değildi. Hekime, eczaneye veya hastaneye ulaşmanın zor olduğu dönemlerde aile ve oba, karşılaştığı birçok sağlık sorununu kendi bilgi birikimiyle yönetmek zorunda kaldı.
Bu yapı bugünkü anlamıyla düzenli ve standartlaştırılmış bir tıp sistemi değildi. Daha doğru tanımla; çevre bilgisi, deneyim, aile içi aktarım, inanç, hayvancılık ve zorunluluğun birleştiği bir halk hekimliği kültürüydü.
Eski Türk sağlık kültüründen Anadolu’ya
Yörüklerin geleneksel sağlık uygulamalarını doğrudan ve kesintisiz biçimde Orta Asya’daki şaman veya kam geleneğine bağlamak bilimsel açıdan doğru değil.
Eski Türk topluluklarında hastalık ve şifa, bitkisel uygulamalar kadar inanç dünyasıyla da ilişkilendiriliyordu. Kam veya şamanın bazı hastalık ve ritüellerde rol üstlendiği biliniyor. Eski ve Orta Türkçe tıp metinlerinde bitkisel ilaçlar, çeşitli sağaltım yöntemleri ve koruyucu uygulamalara ilişkin kayıtlar da bulunuyor.
Anadolu’ya gelindikten sonra ise sağlık kültürü yeni bir coğrafyada yeniden şekillendi. Türk halk hekimliğinin daha eski unsurları, Anadolu’nun bitki bilgisi, yerel topluluklarla kültürel etkileşim ve İslami dönem uygulamalarıyla birleşti.
Bu nedenle günümüzde Toros Yörükleri arasında kaydedilen herhangi bir uygulamayı doğrudan “Orta Asya’dan taşınmış ve değişmeden kalmış bir reçete” olarak değerlendirmek mümkün değil.
Anadolu’da göçebe yaşam sağlık bilgisini biçimlendirdi
Anadolu’daki Türkmen göçer topluluklarının hayvancılığa dayalı hareketli yaşamı Selçuklu ve beylikler dönemlerinde de görülürken, “Yörük” adı özellikle XIV. yüzyıldan itibaren Anadolu ve Rumeli’deki göçebe veya yarı göçebe Türkmen topluluklarını tanımlayan yaygın bir ad hâline geldi.
Bu hareketlilik sağlık bilgisini de doğrudan etkiledi.
Bir yerleşim yerinde uzun süre kalmayan topluluklar için hangi bitkinin hangi vadide yetiştiğini, hangi mevsimde toplanacağını, hayvanlarda görülen bazı sorunlarda ne yapılacağını veya doğum sırasında hangi deneyimli kadına başvurulacağını bilmek gündelik yaşamın parçasıydı.
Sağlık bilgisi yazılı kitaplardan çok gözlem ve sözlü aktarım yoluyla korunuyordu.
Osmanlı döneminde farklı sağlık gelenekleri yan yana yaşadı
Osmanlı şehirlerinde medrese ve darüşşifa geleneği üzerinden hekimlik kurumsallaşırken, kırsal ve göçebe topluluklarda halk hekimliği uygulamaları yaşamayı sürdürdü.
Osmanlı dünyasında kurumsal hekimlik ile halk hekimliği aynı tarihsel dönemde yan yana varlığını sürdürdü. Yörüklerin sağlık pratikleri de bu geniş Anadolu sağlık kültürü içinde şekillendi.
Bitkisel uygulamalar, ocaklılar, kırık-çıkık konusunda deneyimli kişiler, yaşlı kadınlar ve aile içinde sağlık bilgisi taşıyan bireyler özellikle kırsal ve hareketli yaşam içinde önemli roller üstlendi.
Bu durum Yörük sağlık kültürünün yalnızca bir “bitki bilgisi” olmadığını, sosyal ilişkiler ve deneyim aktarımı üzerine kurulu daha geniş bir sistem olduğunu gösteriyor.
Toroslar doğal bir sağlık bilgi alanına dönüştü
Yörük halk hekimliğinin en görünür alanlarından biri bitki bilgisiydi.
Toroslar, Akdeniz bitki örtüsüyle yüksek dağ ekosistemlerinin kesiştiği son derece zengin bir flora barındırıyor.
Yüzyıllar boyunca aynı göç yollarını kullanan topluluklar hangi bitkinin nerede yetiştiğini, hangi dönemde toplanabileceğini ve halk arasında hangi amaçlarla kullanıldığını kuşaktan kuşağa aktardı.
Bu bilgi yalnız Yörüklere ait değildi. Torosların yerleşik köylerinde yaşayan farklı topluluklar da aynı ekolojik çevreden yararlanıyordu.
Bu nedenle bölgedeki etnobotanik çalışmalar Yörük kültürünün önemli bir parçasını anlamaya yardımcı olsa da elde edilen her veriyi yalnızca Yörüklere özgü kabul etmek doğru değil.
İç Toroslarda 124 bitki ve 256 geleneksel kullanım kaydedildi
1995 yılında Journal of Ethnopharmacology’de yayımlanan İç Toroslar araştırması, bölgenin halk hekimliği bilgisinin genişliğini ortaya koydu.
Araştırmada 124 bitki ve üç hayvan türünden hazırlanan toplam 256 geleneksel ilaç veya kullanım kayda geçirildi.
Bu sayı, Toros halk hekimliğinin yalnızca birkaç iyi bilinen bitkiye dayanmadığını gösteriyor.
Ancak araştırma doğrudan yalnızca Yörükler üzerinde yürütülmediği için bu 256 kullanımın tamamını “Yörük reçeteleri” olarak tanımlamak bilimsel açıdan doğru olmaz.
Bu veriler daha çok Yörüklerin de yaşadığı İç Toroslar’daki geniş halk hekimliği kültürünün zenginliğini gösteriyor.
Mersin’de geleneksel bilgi hâlâ yaşıyor
2018 ve 2019 yıllarında Mersin kırsalında yapılan geniş etnobotanik araştırma, sözlü sağlık bilgisinin günümüzde de tamamen kaybolmadığını ortaya koydu.
Çalışmada 338 kişiyle görüşüldü.
Araştırma Mersin kırsalındaki farklı yerel toplulukları kapsadığı için sonuçların tamamını yalnızca Yörüklere özgülemek doğru değil.
Çalışmada 93 tıbbi bitki türü ve toplam 189 tıbbi kullanım kayda geçirildi.
Belirlenen 93 bitkinin 83’ü yabani, 10’u kültüre alınmış türlerdi.
En sık kullanılan bitki bölümleri toprak üstü kısımlar, yapraklar ve meyvelerdi. Hazırlama yöntemleri arasında demleme, doğrudan uygulama ve kaynatma öne çıktı.
Bu veriler, Toros coğrafyasında sözlü sağlık bilgisinin yakın zamana kadar ne kadar geniş bir çeşitlilik koruduğunu gösteriyor.
Zeytinyağı, bal ve bitkiler aynı hazırlamada buluşuyordu
Toros halk hekimliğinde bitki her zaman tek başına kullanılmıyordu.
Zeytinyağı, bal, un ve şeker gibi günlük yaşamda bulunan maddeler bazı geleneksel hazırlamalarda taşıyıcı veya yardımcı unsur olarak yer alıyordu.
Bazı reçinelerin zeytinyağıyla karıştırılarak yaralara sürüldüğü, kimi hatmi türlerinin öksürük amacıyla kaynatıldığı ve bazı bitki yapraklarının yanıklara uygulandığı saha araştırmalarında kaydedildi.
Bunlar tarihsel ve etnobotanik kullanım kayıtlarıdır.
Bir uygulamanın geçmişte kullanılmış olması, modern tıp açısından etkin ve güvenli olduğunun kanıtı değildir.
Açık yaralara steril olmayan maddelerin uygulanması enfeksiyon riskini artırabileceği gibi bazı bitkiler doğrudan zehirli de olabilir.
Hayvancılık insan sağlığıyla iç içeydi
Yörüklerin sağlık dünyasını anlamak için hayvancılığı ayrı düşünmek mümkün değil.
Sürü yalnız ekonomik değer taşımıyordu. Süt, et, deri, yün ve ulaşım gibi temel ihtiyaçların kaynağıydı.
Bu nedenle hayvan sağlığı doğrudan insan yaşamının devamlılığıyla bağlantılıydı.
Çobanlar ve sürü sahipleri hayvan yaralarını, doğumları, ayak sorunlarını ve çeşitli hastalık belirtilerini gözlemleyerek zamanla geniş bir pratik bilgi geliştirdi.
Mersin araştırmasında bazı bitkilerin hem insanlar hem de hayvanlar için geleneksel amaçlarla kullanıldığı kaydedildi.
Bu durum Yörük yaşamında halk hekimliği ile halk veterinerliğinin neden birbirine yakın geliştiğini açıklıyor.
Kırık ve çıkık göçebe yaşamda önemliydi
Dağlık arazide uzun mesafe yürümek, hayvanlarla çalışmak, yük taşımak ve zorlu doğa koşullarında hareket etmek travma riskini artırıyordu.
Bu nedenle kırık ve çıkıkların fark edilmesi, yaralı uzvun korunması veya hareketsiz tutulması gibi bilgiler göçebe yaşamda pratik önem taşıyordu.
Anadolu halk hekimliği literatüründe kırık-çıkık uygulamaları en yaygın geleneksel sağaltım alanlarından biri olarak yer alıyor.
Yörük topluluklarında da bu tür uygulamaların varlığı biliniyor.
Ancak Yörüklerin diğer Anadolu topluluklarından daha gelişmiş bir kırık-çıkık bilgisine sahip olduğunu söylemek için yeterli karşılaştırmalı bilimsel veri bulunmuyor.
Ayrıca geçmişte uygulanan her müdahalenin güvenli olduğu düşünülmemeli. Günümüzde kırık veya çıkık şüphesinde görüntüleme ve uzman değerlendirmesi yapılmadan yapılan müdahaleler damar, sinir ve yumuşak doku hasarına yol açabilir.
Sağlık bilgisinin önemli taşıyıcılarından biri kadındı
Yörük sağlık kültüründe bilgi yalnız belirli bir halk hekiminde toplanmıyordu.
Özellikle kadınlar; çocuk bakımı, doğum, lohusalık, beslenme, bitki toplama ve günlük sağlık sorunlarının yönetilmesinde belirgin rol oynuyordu.
Mersin Sarıkeçili Yörükleri üzerine yapılan çalışma, kadınların halk hekimliği uygulamalarındaki yerini doğrudan inceleyen önemli araştırmalardan biri.
Bu çalışmada kadınların doğum, lohusalık, çeşitli hastalıklar ve ilk yardım niteliğindeki uygulamalarda geleneksel bilgi taşıyıcısı olduğu gösterildi.
Bilgi çoğunlukla yazılı değildi.
Anne kızına, kayınvalide geline, yaşlı kadın daha genç aile üyelerine uygulamayı göstererek aktarıyordu.
Bu nedenle Yörük sağlık kültürünün önemli bir bölümü kadınların belleğinde taşındı.
Doğum ve lohusalık ayrı bir sağlık dünyasıydı
Göçebe yaşamda doğum uzun süre ev veya oba içinde gerçekleşen bir süreçti.
Deneyimli kadınlar ve geleneksel ebeler doğumun yönetiminde önemli rol üstlendi.
Doğum sonrası dönemde annenin beslenmesi, bebeğin korunması ve lohusalığa ilişkin çeşitli uygulamalar sözlü kültürle aktarıldı.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Anadolu’nun genel doğum gelenekleriyle Yörüklere özgü uygulamaların her zaman birbirinden kesin biçimde ayrılamaması.
Dua, çeşitli bitkiler, beslenmeye ilişkin uygulamalar ve koruyucu ritüeller Anadolu’nun birçok bölgesinde farklı topluluklarda da görülüyor.
Bu nedenle yalnızca belirli bir saha araştırmasıyla doğrulanabilen uygulamalar doğrudan “Yörük geleneği” olarak adlandırılmalı.
Hastalık yalnız bedensel olarak açıklanmıyordu
Yörüklerin geleneksel sağlık anlayışında hastalık her zaman yalnız bedensel bir sorun olarak görülmedi.
Nazar, korku, kutsal yerler, ocaklar, dua ve çeşitli ritüeller de halk hekimliği içinde yer buldu.
Manisa Yörük köylerinde kaydedilen halk uygulamalarını inceleyen çalışmalar, bitkisel ve fiziksel yöntemlerle inanç temelli uygulamaların aynı kültürel yapı içinde birlikte kullanılabildiğini gösteriyor.
Ağız sorunları, çıban, diş ağrısı, sarılık, siğil ve nazar gibi birbirinden farklı durumlara yönelik halk uygulamalarının kayda geçtiği biliniyor.
Bu ritüellerin kültürel ve tarihsel değeri bulunması, hastalık tedavisinde biyolojik etkinliklerinin bilimsel olarak kanıtlandığı anlamına gelmez.
İslamiyet eski sağlık kültürünü yeniden şekillendirdi
Anadolu’da İslamlaşma süreci eski Türk sağlık uygulamalarını bir anda ortadan kaldırmadı.
Bazı inanç ve ritüeller yeni dini kavramlarla yeniden yorumlandı.
Ocaklılar, okuyucular, hocalar, yaşlı kadınlar ve yerel halk hekimleri zaman içinde Anadolu sağlık kültürünün farklı aktörleri hâline geldi.
Ancak “şamanın yerini doğrudan hoca aldı” şeklinde basit bir tarihsel çizgi kurmak doğru olmaz.
Daha gerçekçi olan, farklı dönemlerden gelen uygulamaların Anadolu’da birbirine eklenerek yeni halk hekimliği biçimleri oluşturduğunu kabul etmek.
Yerleşik hayata geçiş sağlık kültürünü değiştirdi
Yörüklerin tarihindeki en önemli kırılmalardan biri yerleşik hayata geçiş süreciydi.
Osmanlı’nın çeşitli dönemlerde uyguladığı iskân politikalarıyla başlayan dönüşüm, Cumhuriyet döneminde ulaşımın, eğitimin ve kamu sağlık hizmetlerinin yaygınlaşmasıyla hızlandı.
Göç yollarının kısalması veya tamamen sona ermesi sağlık hizmetlerine erişimi de değiştirdi.
Sağlık ocaklarının, hastanelerin ve eczanelerin yaygınlaşmasıyla geleneksel uygulamaların günlük hayattaki zorunlu rolü azaldı.
Doğumların sağlık kuruluşlarına taşınması, antibiyotikler ve modern ilaçların yaygınlaşması, röntgen ve laboratuvar olanaklarının ulaşılabilir hâle gelmesi özellikle enfeksiyon, travma ve doğum gibi alanlarda büyük dönüşüm yarattı.
Geleneksel sağlık bilgisi tamamen kaybolmadı; ancak zorunlu bir sağlık sistemi olmaktan giderek kültürel ve tamamlayıcı bir bilgi alanına dönüştü.
Yaşlı kuşak bilgiyle birlikte azalıyor
Mersin’de yapılan etnobotanik araştırmada katılımcıların yaş ortalamasının yaklaşık 68 olması önemli bir işaret.
Bu veri, geleneksel sağlık bilgisinin önemli bölümünün hâlâ yaşlı kuşaklarda yoğunlaştığını gösteriyor.
Gençlerin şehirleşmesi, modern sağlık hizmetlerine erişimin artması ve günlük yaşamın değişmesiyle bitki toplama, hazırlama ve kullanma bilgisi giderek daha az aktarılıyor.
Bu nedenle araştırmacılar açısından mesele yalnızca hangi bitkinin kullanıldığı değil, bu bilginin tamamen kaybolmadan kayıt altına alınması.
Geleneksel bilgi modern bilim için araştırma sorusu oluşturabilir
Etnobotanik ve etnofarmakoloji araştırmalarının amacı eski reçetelerin tamamını doğru kabul etmek değil.
Bilimsel değer, belirli bir bitkinin belirli amaçlarla uzun süre kullanılmış olmasının yeni bir araştırma sorusu oluşturabilmesinde yatıyor.
Araştırmacılar önce kullanımın nerede, kim tarafından ve nasıl yapıldığını kaydediyor.
Daha sonra bitkinin kimyasal içeriği, toksisitesi ve biyolojik etkileri laboratuvar çalışmalarında incelenebiliyor.
İnsanlarda gerçekten yararlı olup olmadığı ise ancak uygun klinik araştırmalarla belirlenebilir.
Bu nedenle Yörük ve Toros halk hekimliği doğrudan modern tedavi rehberi olarak değil; tarih, antropoloji, farmakognozi ve etnofarmakoloji için zengin bir araştırma alanı olarak değerlendirilmeli.
Doğal olan her zaman güvenli değil
Geleneksel bitki bilgisinin romantikleştirilmesi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.
Mersin saha araştırmasında bazı bitkilerin yan etkilerine ilişkin yerel uyarılar da kaydedildi.
Ecballium elaterium ve Drimia maritima gibi bazı türlerin dikkatle kullanılması gerektiği belirtilirken, Atropa belladonna meyvesini tıbbi amaçla değil susuzluğunu gidermek için tüketen genç bir kişinin halüsinasyon, ağız kuruluğu ve görme bozukluğu yaşayarak hastaneye başvurduğu bildirildi.
Bu olay geleneksel bitki bilgisindeki temel güvenlik sorununu açık biçimde gösteriyor.
Doğal olması, bir bitkinin güvenli olduğu anlamına gelmiyor.
Yanlış türün toplanması, miktarın bilinmemesi, zehirli bileşenler veya kullanılan ilaçlarla etkileşim ciddi sonuçlara yol açabilir.
Yörük halk hekimliğinin asıl mirası reçetelerden daha büyük
Yörüklerin sağlık tarihine yalnızca “hangi bitki hangi hastalıkta kullanıldı?” sorusuyla bakmak yetersiz kalıyor.
Asıl görülen şey, hareket hâlindeki bir toplumun coğrafya ve sağlık arasında kurduğu ilişki.
Yaylada hangi bitkinin nerede yetiştiğini bilmek, sürünün hastalığını tanımak, doğum sırasında deneyimli kadınlardan yararlanmak, yaralanmayı yönetmek, gıdayı korumak ve bu bilgiyi sonraki kuşağa aktarmak aynı yaşam sisteminin parçalarıydı.
İç Toroslar’da 124 bitki ve üç hayvan türünden 256 geleneksel kullanımın kayda geçirilmesi, Mersin’de ise 93 tıbbi bitki türü ve 189 kullanım kaydının belgelenmesi bu kültürel belleğin ne kadar geniş olduğunu gösteriyor.
Ancak bu veriler yalnızca Yörüklere ait değil; Toros coğrafyasının farklı topluluklarını da kapsıyor.
Yörüklere özgü halk hekimliğinin anlaşılması için Sarıkeçili gibi belirli topluluklar üzerinde yapılan saha çalışmalarının ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor.
Bugün bu miras iki nedenle değer taşıyor.
Birincisi, Türk tıp tarihi ve somut olmayan kültürel mirasın belgelenmesi.
İkincisi, geçmişte kullanılan bitki ve yöntemlerin modern bilim tarafından bağımsız olarak incelenebileceği araştırma soruları oluşturması.
Yörüklerin sağlık mirasını korumanın yolu eski uygulamaları sorgulamadan yeniden kullanmak değil; onları doğru topluluğa, doğru coğrafyaya ve doğru tarihsel döneme yerleştirerek belgelemek ve tıbbi iddialarını modern bilimsel yöntemlerle ayrı ayrı sınamak.
KAYNAKLAR
• Journal of Ethnopharmacology – Traditional Medicine in Turkey IV. Folk Medicine in the Mediterranean Subdivision
• Journal of Ethnopharmacology – Traditional Medicine in Turkey V. Folk Medicine in the Inner Taurus Mountains
• Frontiers in Pharmacology – An Ethnobotanical Study of Medicinal Plants in Mersin
• Türkiye Klinikleri Tıp Etiği, Hukuku ve Tarihi – Mersin Sarıkeçili Yörükleri’nde Halk Hekimliği Uygulamalarında Kadının Yeri
• International Journal of Language Academy – Manisa’da Şifa Kültürünün İzleri: Selim Altan’ın Manisa Tıp Folkloru Adlı Çalışmasının Folklorik Açıdan İncelenmesi
• Ondokuz Mayıs Üniversitesi – Anadolu’da Yaşayan Halk Hekimliği Uygulamalarının Eski ve Orta Türkçe Tıp Metinlerindeki Temelleri
