Augustus döneminde Roma ordusunda hekimler, sağlık yardımcıları ve “valetudinarium” adı verilen askerî hastaneleri içeren daha örgütlü bir sağlık sistemi ortaya çıktı.
Kalıcı lejyon üslerinin yayılmasıyla birlikte hasta ve yaralı askerlerin bakımı yalnızca sefer koşullarında kurulan geçici alanlara bağlı kalmadı. Büyük askerî garnizonlarda sağlık hizmeti için özel yapılar ayrıldı.
Hastane lejyon kampının parçasıydı
Valetudinariumlar sıradan bir kışla bölümü değildi.
Arkeolojik örneklerde hasta odaları, koridorlar ve geniş iç avlular görülüyor. Bazı yapılarda su temini, ısıtma ve bina hijyeniyle ilişkili altyapının bulunduğu da tespit edildi.
Bu düzen, hasta ve yaralı askerlerin kamp içinde ayrı bir alanda takip edilmesini sağlıyordu.
Vindonissa’da 60 hasta odası
En iyi bilinen örneklerden biri, günümüzde İsviçre sınırları içinde bulunan Vindonissa lejyon kampında ortaya çıkarıldı.
Buradaki askerî hastane yaklaşık 4 bin 500 metrekarelik bir alan kaplıyordu. Yapıda 60 hasta odası bulunuyor ve rekonstrüksiyonlara göre aynı anda yaklaşık 300 askere bakım verilebiliyordu.
Hastane önce ahşaptan, daha sonra taştan inşa edildi. Hasta odaları geniş bir iç avluyu çevreleyen koridorların iki yanında sıralanıyordu.
Bu ölçek, sağlık hizmetinin büyük bir lejyon kampında ayrı bir lojistik alan olarak planlandığını gösteriyor.
Sadece savaş yaraları tedavi edilmiyordu
Valetudinariumlar yalnızca savaş meydanından getirilen kılıç veya mızrak yaralıları için kullanılmıyordu.
Binlerce askerin bir arada yaşadığı garnizonlarda günlük hastalıklar, iş kazaları, kemik ve eklem yaralanmaları ile çeşitli travmalar da sağlık hizmetinin parçasıydı.
Vindonissa’daki bulgular, hekimlerin savaş yaralanmalarının yanı sıra garnizondaki günlük sağlık sorunlarıyla da ilgilendiğini gösteriyor.
Roma ordusunun kendi hekimleri vardı
Yazıtlar, Roma askerî birliklerinde “medicus” olarak adlandırılan hekimlerin görev yaptığını ortaya koyuyor.
Roma ordusuna ait 100’den fazla epigrafik belgeyi inceleyen araştırmalar, sağlık personeli için farklı unvanların kullanıldığını ve hekimlerin birlik teşkilatında belirgin bir yere sahip olduğunu gösterdi.
Hekimlerin yanında capsarii olarak anılan askerî sağlık yardımcıları da görev yapıyordu. Adlarının, bandaj ve tıbbi malzemelerin taşındığı “capsa” adı verilen kutuyla ilişkili olduğu kabul ediliyor.
Yazıtlarda optio valetudinarii unvanına da rastlanıyor. Bu görev askerî hastanenin idari gözetimiyle ilişkilendiriliyor; tıbbi tedavi uygulayan bir hekimlik unvanı olarak değerlendirilmiyor.
Novae’de büyük bir lejyon hastanesi
Roma askerî tıbbının en önemli arkeolojik merkezlerinden biri, bugün Bulgaristan sınırları içinde bulunan Novae.
Tuna kıyısındaki lejyon üssünde yürütülen kazılarda iyi korunmuş bir askerî hastane ortaya çıkarıldı.
Arkeolojik değerlendirmelere göre hastanenin bulunduğu alanda daha önce bir lejyon hamamı vardı. Yapı yaklaşık MS 70-101 yılları arasında kullanıldı.
Traianus dönemindeki Daçya savaşları sırasında alan yeniden düzenlendi ve burada büyük bir valetudinarium inşa edildi.
Bu değişim, Daçya savaşlarının askerî sağlık altyapısına duyulan ihtiyacı artırmış olabileceğini gösteren önemli arkeolojik örneklerden biri.
Hastanenin içinde şifa kültü
Novae’deki hastanenin iç avlusunda Asklepios ve Hygieia ile ilişkili bir kutsal alan da bulundu.
Adaklar ve yazıtlar, Roma dünyasında tıbbi tedavi ile şifa inançlarının aynı ortamda var olabildiğini gösteriyor.
Hekimlik, cerrahi ve ilaç uygulamaları gelişirken dinsel şifa anlayışı tamamen ortadan kalkmış değildi.
Hadrian Duvarı’nda da izleri bulundu
Roma askerî sağlık sisteminin izleri Britanya’ya kadar uzanıyordu.
Hadrian Duvarı üzerindeki Housesteads Roma Kalesi’nde bulunan geniş avlulu yapılardan biri, arkeologlar tarafından muhtemel bir askerî hastane olarak değerlendiriliyor.
Yapının işlevi kesin biçimde kanıtlanmış değil. Ancak planı, başka Roma garnizonlarında bilinen valetudinariumlarla benzerlik taşıyor.
Bu örnek, askerî sağlık hizmetinin imparatorluğun merkezinden uzak sınır garnizonlarında da örgütlenmiş olabileceğini gösteriyor.
Modern hastanenin aynısı değildi
Valetudinariumları bugünkü hastanelerin doğrudan karşılığı olarak görmek doğru değil.
Roma dünyasında mikrop teorisi, antibiyotikler, modern anestezi, kan transfüzyonu ve yoğun bakım gibi uygulamalar bilinmiyordu.
Cerrahi sonuçlar yaranın türüne, kan kaybına ve enfeksiyon gelişip gelişmemesine bağlıydı. Hekimlik eğitimi de günümüzdeki gibi standart bir diploma ve uzmanlık sistemiyle yürütülmüyordu.
Bu yapıların tarihsel önemi, modern tıbbın araçlarına sahip olmalarından değil; hasta asker için özel mekân, personel ve bakım düzeninin askerî teşkilat içinde oluşturulmuş olmasından kaynaklanıyor.
Halk için kurulmuş hastaneler değildi
Valetudinariumlar genel halka açık hastaneler değildi.
Öncelikle askerî birliklerin ihtiyaçlarına hizmet ediyordu. Roma dünyasında büyük çiftliklerde kölelerin bakımı için de benzer adı taşıyan yapılar bulunabiliyordu.
Halka açık kurumsal hastanelerin gelişimi ise daha geç, Geç Antik Çağ’da belirginleşti.
Bu nedenle bir Roma lejyonerinin yataklı sağlık hizmetine erişebilmesi, aynı bölgede yaşayan sivil nüfusun da benzer bir sisteme sahip olduğu anlamına gelmiyor.
Arkeoloji her odayı açıklamıyor
Roma askerî hastanelerini yorumlarken önemli bir sınır bulunuyor.
Bir binanın planı, içindeki cerrahi araçlar veya yazıtlar yapının hastane olduğunu güçlü biçimde düşündürebilir. Ancak her odanın işlevini kesin olarak belirlemek çoğu zaman mümkün değil.
Bugünkü anlamıyla “ameliyathane”, “acil servis” veya “eczane” gibi bölümleri iki bin yıl öncesindeki yapılara doğrudan uyarlamak bilimsel açıdan hatalı olur.
Roma askerî tıbbı hakkında çok sayıda yazılı, epigrafik ve arkeolojik kanıt bulunmasına rağmen sistemin işleyişine ilişkin bazı ayrıntılar hâlâ tartışmalı.
Lejyonların sağlık altyapısı
Vindonissa, Novae ve Britanya’daki Roma garnizonları, hasta bakımının askerî kamp düzenine nasıl yerleştirildiğini bugün de göstermeye devam ediyor.
Duvarlar, avlular, hasta odaları ve koridorlar yalnızca mimari kalıntılar değil; Roma ordusunun asker sağlığını korumaya yönelik yaklaşımının da izleri.
Valetudinariumların kalıcı garnizonların içine yerleştirilmesi, hasta ve yaralı bakımının Roma ordusunun kamp düzeninin kurumsal bir parçasına dönüştüğünü gösteriyor.
Bu yapılar modern hastaneler değildi. Ancak özel binalar, hekimler ve sağlık yardımcılarıyla birlikte değerlendirildiğinde, antik dünyadaki en iyi belgelenmiş askerî sağlık örgütlenmelerinden birini oluşturuyor.
Kaynaklar
• Clio Medica – The Physician in the Roman Army in the Early Period and at the Height of the Empire, 1995
• Studies in Ancient Medicine – The Identity, Legal Status and Origin of the Roman Army’s Medical Staff in the Imperial Age, 2014
• Collegium Antropologicum – Roma Askerî Tıbbı ve Arkeolojik Bulgular, 2016
• Curationis – Medical Practice in Graeco-Roman Antiquity, 2006
• Würzburger Medizinhistorische Mitteilungen – Römische Valetudinaria an der Rheinfront, 2010
• English Heritage – Housesteads Roma Kalesi Arkeolojik Araştırmaları ve Yapı Tanımları
• Varşova Üniversitesi Arkeoloji Fakültesi – Novae Lejyon Kalesi ve Valetudinarium Araştırmaları
• Museum Aargau – Vindonissa Lejyon Kampı Askerî Hastanesi Araştırmaları
