Hastane yatağında Güney Kore ve Japonya zirvede: Türkiye’nin yeri
Hastane yatağında Güney Kore ve Japonya zirvede: Türkiye’nin yeri
İçeriği Görüntüle

Bir paket sigaranın fiyatını görmek kolay. Asıl görünmeyen ise yıllar sonra hastanelere, ilaç harcamalarına, iş gücü kayıplarına ve ülke ekonomilerine yansıyan fatura.
Tütün kullanımı yalnızca akciğer kanseriyle ilişkili değil. Kalp-damar hastalıklarından inmeye, kronik obstrüktif akciğer hastalığından çok sayıda kanser türüne kadar geniş bir hastalık grubunun riskini artırıyor.
Dünya Sağlık Örgütü'nün Haziran 2026'da güncellediği verilere göre tütün her yıl 7 milyondan fazla insanın ölümüne yol açıyor. Bunların 1,6 milyondan fazlasını, kendisi tütün kullanmadığı hâlde ikinci el dumana maruz kalan kişiler oluşturuyor.
Ekonomik tablo da en az sağlık bilançosu kadar dikkat çekici.
WHO Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi kapsamında yayımlanan değerlendirmeye göre tütün kullanımının 2022 yılında dünya genelindeki sosyal ve ekonomik kaybı yaklaşık 1,7 trilyon dolar olarak hesaplandı. Bu tutar küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 1,7'sine karşılık geliyor.
Ancak burada çok önemli bir ayrım var:
Sağlık sistemine maliyet ile toplam ekonomik maliyet aynı şey değil.
Sağlık maliyetleri; hastane, hekim, ilaç ve diğer sağlık hizmetlerini kapsarken toplam ekonomik veya toplumsal maliyet hesaplarında erken ölüm, hastalık nedeniyle çalışamama, üretkenlik kaybı ve bazı çalışmalarda yaşam kalitesindeki kayıplar gibi çok daha geniş etkiler değerlendiriliyor.
Bu nedenle ülkeler arasında verilen rakamları doğrudan bir sıralama olarak okumak doğru değil.
ABD: Sağlık harcamaları 240 milyar doları aşıyor
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine göre sigara içmenin ABD'ye 2018 yılındaki ekonomik maliyeti 600 milyar doların üzerindeydi.
Bu rakamın 240 milyar dolardan fazlasını sağlık harcamaları oluşturuyordu.
Ayrıca sigarayla ilişkili hastalıklara bağlı yaklaşık 185 milyar dolar ve erken ölümlere bağlı yaklaşık 180 milyar dolar üretkenlik kaybı hesaplandı. İkinci el dumana bağlı erken ölümlerin neden olduğu üretkenlik kaybı da yaklaşık 7 milyar dolar olarak tahmin edildi.
Dolayısıyla ABD örneğinde sağlık hizmetlerine ödenen para, sigaranın ekonomik faturasının yalnızca bir bölümünü oluşturuyor.
Kanada: Sağlık sistemine 5,4 milyar Kanada doları
Kanada'da yapılan 2020 hesaplamalarında tütün kullanımının toplam sağlık ve ekonomik maliyeti yaklaşık 11,2 milyar Kanada doları olarak belirlendi.
Bunun 5,4 milyar Kanada doları doğrudan sağlık hizmeti maliyetlerinden oluşuyordu. Bu hesaplamalara hastane, hekim ve ilaç giderlerinin yanı sıra üretkenlik kayıpları ve bazı diğer ekonomik maliyetler de dâhil edildi.
Başka bir ifadeyle tütünün faturası yalnızca hastanenin kapısında ortaya çıkmıyor; çalışma hayatına ve genel ekonomiye de yayılıyor.
Avustralya: 7,9 milyarlık sağlık maliyeti, 159,7 milyarlık toplumsal yük
Avustralya'daki rakamlar, sağlık harcaması ile geniş kapsamlı toplumsal maliyet arasındaki farkı gösteren en çarpıcı örneklerden biri.
Australian Institute of Health and Welfare verilerine göre tütünün 2022–2023 dönemi için tahmin edilen sağlık hizmeti maliyeti yaklaşık 7,9 milyar Avustralya doları.
Buna karşılık tütün kullanımının toplam toplumsal maliyetinin 159,7 milyar Avustralya dolarına ulaşabileceği hesaplandı.
Bu geniş hesabın en büyük bileşenleri arasında 107,5 milyar Avustralya dolarıyla erken ölümler ve 29,8 milyar Avustralya dolarıyla sigaraya atfedilen hastalık yükü bulunuyor.
Burada altı özellikle çizilmesi gereken nokta şu:
159,7 milyar Avustralya doları sağlık sisteminin doğrudan harcaması değildir.
Bu rakam sağlık hizmetlerinin yanı sıra erken ölüm ve diğer toplumsal kayıpları da içeren daha geniş bir maliyet tahminidir.
Almanya: 27,3 milyar avroluk doğrudan hastalık maliyeti
Almanya Federal Sağlık Bakanlığı bünyesindeki FinansKommission Gesundheit'in 2026 tarihli raporunda, sigara içenlere atfedilen 2018 yılı doğrudan yıllık brüt hastalık maliyetinin yaklaşık 27,3 milyar avro olduğu belirtiliyor.
Üretkenlik kayıplarından kaynaklanan dolaylı maliyet ise yaklaşık 67 milyar avro olarak hesaplanıyor.
Bu örnek de sigaranın ekonomik yükünün yalnızca tedavi giderlerinden ibaret olmadığını gösteriyor.
Dört ülkede tablo
Rakamların veri yılları ve kullanılan ekonomik yöntemler farklı olduğu için ülkeleri doğrudan karşılaştırmak veya “en fazla harcayan ülke” şeklinde sıralamak bilimsel açıdan doğru olmaz.
Ancak maliyetin boyutları oldukça çarpıcı:
ABD: 2018'de 240 milyar doların üzerinde sağlık harcaması
Kanada: 2020'de 5,4 milyar Kanada doları doğrudan sağlık maliyeti
Avustralya: 2022–2023 için yaklaşık 7,9 milyar Avustralya doları sağlık hizmeti maliyeti
Almanya: 2018 için yaklaşık 27,3 milyar avro doğrudan brüt hastalık maliyeti
Ortak sonuç ise değişmiyor:
Sigaranın ve diğer tütün ürünlerinin topluma gerçek maliyeti, tüketicinin ürünü satın alırken ödediği bedelden çok daha yüksek.
Türkiye'de durum ne?
Türkiye açısından temel sorunlardan biri, ABD veya Avustralya örneklerinde olduğu gibi sigaraya atfedilebilir hastane, ilaç ve diğer sağlık giderlerini tek bir güncel ulusal rakam altında ortaya koyan ve uluslararası karşılaştırmaya doğrudan imkân veren kapsamlı maliyet çalışmalarının sınırlı olması.
Buna karşılık tütün kullanımının yaygınlığına ve hane bütçeleri üzerindeki etkisine ilişkin önemli veriler bulunuyor.
TÜİK'in 2022 Türkiye Sağlık Araştırması'na göre 15 yaş ve üzerindeki bireylerin yüzde 28,3'ü her gün tütün mamulü kullanıyordu.
Oran erkeklerde yüzde 41,3, kadınlarda ise yüzde 15,5 olarak belirlendi.
Bu rakamlar “Türkiye nüfusunun yüzde 28,3'ü sigara içiyor” şeklinde genellenmemeli. Gösterge, araştırmadaki 15 yaş ve üzerindeki nüfus içinde her gün tütün mamulü kullananların oranını ifade ediyor.
Sigara aile bütçesini de etkiliyor
Türkiye açısından dikkat çekici araştırmalardan biri 2024 yılında Eastern Mediterranean Health Journal dergisinde yayımlandı.
Araştırmacılar, TÜİK'in 2015 ve 2019 Hanehalkı Bütçe Araştırması mikroverilerini kullanarak hanede sigara içen bir kişinin bulunması ile katastrofik sağlık harcaması arasındaki ilişkiyi inceledi.
Çalışmada hanede sigara içen kişinin bulunması, katastrofik sağlık harcaması yaşama olasılığı açısından anlamlı bir belirleyici olarak bulundu. Kullanılan modelde hesaplanan marjinal etki yaklaşık yüzde 7,94 olarak bildirildi.
Ancak bu bulgunun doğru yorumlanması önemli.
Bu sonuç, “sigara sağlık harcamalarını yüzde 7,94 artırıyor” anlamına gelmiyor.
Yüzde 7,94, araştırmada kullanılan ekonometrik model kapsamında hesaplanan olasılık üzerindeki marjinal etkiyi ifade ediyor. Ayrıca çalışma gözlemsel nitelikte olduğundan tek başına doğrudan neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor.
Bununla birlikte araştırma, tütün tüketiminin yalnızca kamu sağlık sistemi açısından değil, hanelerin ekonomik dayanıklılığı açısından da önemli olduğunu gösteriyor.
Peki sigaradan alınan vergiler?
Tütün ürünlerinden alınan vergiler kamu bütçesine gelir sağlıyor.
Ancak bu durum sigaranın ekonomik maliyetini ortadan kaldırmıyor.
Kanser ve KOAH tedavileri, kalp-damar hastalıkları, hastane başvuruları, ilaç giderleri, iş gücü kaybı ve erken ölümler ekonominin farklı alanlarında maliyet oluşturuyor.
Bu nedenle sigaradan elde edilen vergi gelirleri ile tütünün topluma getirdiği maliyeti yalnızca basit bir gelir-gider hesabıyla karşılaştırmak yeterli değil.
Ayrıca tütün vergileri, Dünya Sağlık Örgütünün tütün tüketimini azaltmaya yönelik politikaları içinde önemli araçlardan biri olarak değerlendiriliyor.
Fatura çoğu zaman yıllar sonra geliyor
Tütün kullanımının sağlık sistemi üzerindeki yükünü farklılaştıran temel özelliklerden biri, hastalıkların önemli bölümünün uzun yıllar içinde gelişebilmesi.
Sigara kullanımının bugün azalması, sağlık sistemindeki bütün maliyetlerin ertesi yıl aynı oranda azalacağı anlamına gelmiyor.
Geçmiş yıllardaki tütün tüketiminin yol açtığı kanserler, KOAH ve kalp-damar hastalıkları yıllar sonra sağlık sisteminin karşısına çıkabiliyor.
Bir anlamda sağlık sistemleri yalnızca bugünün değil, geçmiş yıllardaki sigara tüketiminin de faturasını ödüyor.
Gerçek fiyat paketin üzerinde yazmıyor
Bir paket sigaranın satış fiyatını görmek kolay.
Ama toplumun ödediği gerçek bedel aynı etikette görünmüyor.
ABD'de yüz milyarlarca dolarlık sağlık harcaması, Almanya'da onlarca milyar avroluk hastalık maliyeti, Kanada ve Avustralya'da milyarlarca dolarlık sağlık yükü bunun en açık örnekleri arasında.
Erken ölümler ve üretkenlik kayıpları da hesaba katıldığında ekonomik fatura çok daha büyüyor.
Sigara içen kişinin ödediği bedel paketi satın aldığı anda başlıyor. Sağlık sisteminin ve toplumun ödediği bedel ise yıllar boyunca devam edebiliyor.
Türkiye açısından ihtiyaç duyulan önemli çalışmalardan biri de sigaraya atfedilebilen hastane başvurularını, ilaç harcamalarını, kronik hastalık tedavilerini ve üretkenlik kayıplarını birlikte değerlendiren güncel ve kapsamlı bir ulusal ekonomik yük araştırmasıdır.
Kaynaklar
Dünya Sağlık Örgütü
WHO Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri
Health Canada / Canada Gazette
Australian Institute of Health and Welfare
Almanya Federal Sağlık Bakanlığı – FinanzKommission Gesundheit
Türkiye İstatistik Kurumu
Eastern Mediterranean Health Journal
Tıbbi not
Tütün kullanımının ve ikinci el tütün dumanına maruziyetin güvenli bir düzeyi bulunmamaktadır. Sigarayı bırakmak isteyen kişilerin sağlık profesyonellerinden veya sigara bırakma polikliniklerinden destek alması önerilir.