Turgut Koçoğlu

İbn Sina’nın 1143 tarihli Kanun nüshasından Zehravi’nin yaklaşık 200 cerrahi alet çizimine kadar Bakü’de korunan eserler, Orta Çağ tıbbının ilaç ve cerrahi anlayışını bugüne taşıyor.

Kadınların tıp fakültesine yeni kabul edildiği yıllarda Suat Rasim Giz, Fitnat Celal Taygun ve İffet Naim Onur cerrahiyi seçti. Üç hekimin öyküsü, ameliyathanede değişen bir dönemi anlatıyor.

Üsküdar’daki Miskinler Tekkesi, cüzzamdan etkilenenleri şehirden ayırırken onlara barınma ve geçim imkânı da sunuyordu. Yapı, hastalık kadar damgalanmanın da hayatı nasıl kuşattığını gösteriyor.

1843’te İstanbul’da başına sırık düşmesi sonucu ölen bir işçiye yapılan ve tıp öğrencilerinin de izlediği otopsi, Osmanlı’da modern adli tıp ve uygulamalı tıp eğitiminin dönüm noktalarından biri oldu.

Osmanlı Tıbbiyesinde dersler yıllarca Fransızca verildi. Kırımlı Aziz Bey ve arkadaşları, Türkçenin bilim dili olabileceğini okul, ders kitabı ve sözlük hazırlayarak göstermeye çalıştı.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında trahom, özellikle Güney ve Güneydoğu Anadolu’da ciddi bir körlük nedeniydi. Türkiye’nin onlarca yıl süren mücadelesi, halk sağlığı tarihinin dikkat çekici başarılarından biri oldu.

17. yüzyılda Üsküdar’da cerrahlık yapan Küpeli Saliha Hatun, özellikle fıtık ameliyatlarıyla tanınıyordu. Osmanlı mahkeme kayıtları, hastaların cerrahi girişim öncesinde rızalarını kadı huzurunda kayda geçirdiğini ve fıtık ameliyatları için 400 ile 3 bin akçe arasında ücret belirlendiğini gösteriyor.

Osmanlı hekimi Besim Ömer Paşa, Paris’te aldığı eğitimin ardından İstanbul’da modern doğum hekimliğinin yerleşmesi için mücadele etti. 1892’de Mekteb-i Tıbbiye yakınında birkaç odadan oluşan küçük bir doğum kliniğinin açılması, kadın sağlığı ve ebelik eğitiminin tarihinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Röntgen ışınlarının keşfinin üzerinden henüz iki yıl bile geçmemişti. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı’nda Esad Feyzi, Rıfat Osman ve Salih Bey, İstanbul’a getirilen yaralı askerlerin vücudundaki kurşun ve şarapnel parçalarının yerini röntgenle belirleyerek cerrahlara yol gösterdi. Bu uygulama, savaş cerrahisinde röntgenin erken ve sistemli kullanımının önemli örneklerinden biri olarak tıp tarihine geçti.

Sarıkamış Harekâtı'nın ardından Erzurum ve çevresinde büyüyen tifüs salgını, yalnızca askerleri değil onları hayatta tutmaya çalışan hekimleri de vurdu. Dönemin kayıtları, bir aşamada Erzurum'da 20 doktorun hayatını kaybettiğini, 30 doktorun ise hastalandığını gösteriyor. Kafkas Cephesi'ndeki tifüs mücadelesinde yaşamını yitiren 125 hekim, Türk tıp tarihinin sağlık şehitleri arasında anılıyor.

Amerikalı cerrah John H. Gibbon Jr., kalp ve akciğerin görevini ameliyat sırasında geçici olarak üstlenebilen kalp-akciğer makinesini geliştirerek modern açık kalp cerrahisinin önünü açtı. 6 Mayıs 1953’te 18 yaşındaki bir hastanın kalbindeki doğuştan deliği bu sistemle onarması, kalp cerrahisi tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri oldu.

Modern nörolojinin kurucu isimlerinden Jean-Martin Charcot, 16 Ağustos 1893’te yaşamını yitirdi. Ölümünün 133. yılında Charcot; ALS’nin klinik olarak tanımlanmasından multipl sklerozun ayrı bir hastalık olarak anlaşılmasına, Parkinson hastalığının klinik özelliklerinin belirginleştirilmesinden nörolojinin bağımsız bir uzmanlık alanına dönüşmesine kadar uzanan bilimsel mirasıyla anılıyor.