Hafızayı destekleyebileceği araştırılan 9 bitki ve baharat: Bilim ne söylüyor?
Unutkanlık başladığında ilk akla gelenlerden biri beslenme oluyor. Son yıllarda tarçın, zerdeçal, zencefil, nane, muskat, biberiye, safran, adaçayı ve kekik; hafıza, dikkat ve bilişsel işlevler üzerindeki olası etkileri nedeniyle bilimsel araştırmalara konu oluyor.
Ancak önemli bir ayrım var: Bu bitki ve baharatların hiçbirinin tek başına Alzheimer hastalığını veya diğer demans türlerini önlediği kanıtlanmış değil. Bazıları için insan çalışmalarından umut verici sonuçlar bulunurken, bazıları hakkındaki veriler büyük ölçüde laboratuvar ve hayvan araştırmalarına dayanıyor.
Bu nedenle “hafıza kaybını önleyen baharatlar” yerine “beyin sağlığı ve bilişsel işlevler üzerindeki etkileri araştırılan besinler” ifadesi bilimsel açıdan daha doğru.
Tarçın
Tarçın, özellikle antioksidan özellikleri ve metabolik sağlık üzerindeki olası etkileri nedeniyle araştırılıyor. Laboratuvar çalışmalarında tarçından elde edilen bazı bileşiklerin Alzheimer hastalığında görülen tau proteinlerinin anormal kümelenmesiyle ilişkili süreçleri etkileyebileceği gösterildi.
Bununla birlikte bu bulgular, günlük tarçın tüketiminin insanlarda Alzheimer hastalığını önlediğini göstermiyor. Hafıza üzerindeki doğrudan klinik kanıtlar halen sınırlı.
Tarçının türü de önemli. Cassia olarak bilinen yaygın tarçın türü kumarin içerir ve çok yüksek miktarlarda uzun süre tüketildiğinde karaciğer açısından sorun oluşturabilir.
Zerdeçal ve kurkumin
Zerdeçalın sarı renginden büyük ölçüde sorumlu olan kurkumin, beyin sağlığı araştırmalarında en fazla ilgi gören bitkisel bileşiklerden biri.
Kurkuminin oksidatif stres ve inflamasyonla ilişkili bazı biyolojik yolları etkileyebildiği laboratuvar çalışmalarında gösterildi. Sağlıklı ileri yaştaki yetişkinlerle yapılan bazı küçük kontrollü çalışmalarda belirli kurkumin preparatlarının dikkat ve hafıza testlerinde iyileşmeyle ilişkili olduğu bildirildi.
Alzheimer hastalarıyla yapılan klinik çalışmalar ise aynı ölçüde ikna edici değil. Bazı araştırmalarda bilişsel işlev açısından belirgin yarar gösterilemedi. Kurkuminin ağızdan alındığında vücutta düşük oranda emilmesi de araştırmaların önemli sorunlarından biri.
Zencefil
Zencefil; gingerol ve shogaol gibi çeşitli biyolojik aktif bileşikler içeriyor. Antioksidan ve inflamasyonla ilişkili etkileri nedeniyle nörodejeneratif hastalık araştırmalarında da inceleniyor.
Buna rağmen zencefilin insanlarda yaşa bağlı hafıza kaybını veya demansı önlediğini gösterecek güçlü klinik kanıt henüz bulunmuyor. Sofrada baharat olarak kullanılması ile yoğunlaştırılmış zencefil takviyesi kullanılması aynı şey değil.
Yüksek miktarlarda zencefil bazı kişilerde mide yakınmalarına neden olabilir. Kan sulandırıcı ilaç kullananların yüksek doz takviyeleri hekim değerlendirmesi olmadan kullanmaması gerekir.
Nane
Nane ve özellikle nane kokusunun dikkat, uyanıklık ve hafıza performansı üzerindeki etkileri küçük insan çalışmalarında araştırıldı.
Bazı deneysel çalışmalarda nane aromasına maruz kalan kişilerde belirli bilişsel testlerde farklılıklar bildirildi. Ancak bunlardan “nane tüketmek hafıza kaybını önler” sonucu çıkarılamaz.
Nane beslenmenin doğal bir parçası olabilir ancak özellikle reflüsü bulunan bazı kişilerde yakınmaları artırabilir.
Muskat
Muskatın içerdiği myristicin ve benzeri bileşikler sinir sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle laboratuvar araştırmalarına konu oldu.
Fakat hafızayı koruduğuna ilişkin insan verileri oldukça yetersiz. Üstelik muskat, listedeki bitkiler arasında doz konusunda en dikkatli olunması gerekenlerden biri.
Yemeklerde kullanılan küçük miktarlar ile yüksek doz tüketim birbirinden tamamen farklıdır. Fazla muskat tüketimi bilinç değişikliği, çarpıntı, ajitasyon, halüsinasyon ve başka nörolojik belirtilere yol açabilir.
Biberiye
Biberiyenin içerdiği rosmarinik asit ve karnosik asit gibi bileşikler antioksidan özellikleri nedeniyle beyin araştırmalarında inceleniyor.
Biberiye kokusunun bilişsel performans üzerindeki etkilerini araştıran küçük insan çalışmaları da bulunuyor. Bununla birlikte mevcut veriler biberiyenin demansı önleyen veya tedavi eden bir yöntem olarak kabul edilmesi için yeterli değil.
Biberiyeyi yemeklerde kullanmak çoğu insan için olağan beslenmenin bir parçasıdır. Yoğunlaştırılmış ekstre ve yüksek doz preparatlar ise aynı güvenlik profiline sahip kabul edilmemeli.
Safran
Dokuz seçenek arasında insanlarda bilişsel bozukluk konusunda en dikkat çekici klinik araştırmalardan bazıları safran üzerine yapıldı.
Hafif ve orta düzey Alzheimer hastalığı bulunan kişilerle gerçekleştirilen küçük randomize kontrollü çalışmalarda safran ekstresinin plaseboyla karşılaştırıldığında bazı bilişsel ölçümlerde daha iyi sonuç verdiği bildirildi.
Başka küçük çalışmalarda safran, donepezil veya memantin gibi Alzheimer tedavisinde kullanılan ilaçlarla karşılaştırıldı ve belirli bilişsel ölçümlerde benzer sonuçlar gözlendi.
Ancak bu çalışmaların katılımcı sayılarının sınırlı olması çok önemli. Safranın Alzheimer tedavisinde ilaçların yerine geçebileceğini veya sağlıklı kişilerde demansı önlediğini söylemek için yeterli kanıt bulunmuyor.
Yüksek doz safran takviyeleri ilaçlarla etkileşebilir ve gebelik gibi bazı özel durumlarda güvenli olmayabilir.
Adaçayı
Adaçayı, hafıza ve öğrenmeyle ilişkili bir sinir ileticisi olan asetilkolinin parçalanmasında görev alan enzimler üzerindeki olası etkileri nedeniyle inceleniyor.
Bazı küçük insan çalışmalarında adaçayı içeren preparatların dikkat veya hafıza testlerinde olumlu sonuçlarla ilişkili olabileceği bildirildi. Alzheimer hastalığı konusundaki klinik kanıt ise kesin bir tedavi önerisi oluşturacak düzeyde değil.
Adaçayının bazı türleri thujone adı verilen bir bileşik içerir. Bu nedenle mutfakta kullanılan olağan miktarlar ile yüksek doz bitkisel ürünlerin birbirine karıştırılmaması gerekiyor.
Kekik
Kekik; timol, karvakrol ve çeşitli polifenoller açısından zengin bir bitki. Bu maddelerin antioksidan özellikleri beyin hücreleri üzerindeki olası koruyucu etkileri açısından deneysel araştırmalara konu oluyor.
Ancak kekik ile insan hafızası veya Alzheimer hastalığı arasındaki ilişki konusunda doğrudan klinik kanıt oldukça sınırlı. Bu nedenle kekiği “hafızayı güçlendiren” bir tedavi gibi tanımlamak bilimsel olarak doğru değil.
Hangi baharat için kanıt daha güçlü?
Bu dokuz seçenek karşılaştırıldığında safran, Alzheimer hastaları üzerinde yapılmış kontrollü insan çalışmaları bulunması nedeniyle dikkat çekiyor. Kurkumin ve adaçayı için de insan araştırmaları mevcut.
Tarçın, zencefil, nane, muskat, biberiye ve kekik hakkındaki iddiaların önemli bölümü ise deneysel çalışmalar, küçük araştırmalar veya dolaylı biyolojik mekanizmalara dayanıyor.
Araştırmanın erken aşamasındaki bir biyolojik etkinin gerçek yaşamda hastalığı önleyeceği anlamına gelmediğini unutmamak gerekiyor.
Baharatlar Alzheimer hastalığını önleyebilir mi?
Bugünkü kanıtlarla herhangi bir baharatın tek başına Alzheimer hastalığını önlediğini söylemek mümkün değil.
Demans riski yalnızca beslenmeyle belirlenmiyor. Yaş, genetik yatkınlık, fiziksel aktivite, sigara ve alkol kullanımı, yüksek tansiyon, diyabet, kolesterol, işitme kaybı, sosyal izolasyon ve başka birçok etken bilişsel sağlıkla ilişkili.
Dünya Sağlık Örgütü'nün güncel yaklaşımı da tek bir besin veya takviye yerine yaşam boyunca değiştirilebilir risk faktörlerinin birlikte yönetilmesine odaklanıyor.
Sağlıklı ve dengeli beslenme, düzenli fiziksel aktivite, sigara kullanmama, zararlı düzeyde alkol tüketiminden kaçınma, tansiyon, kan şekeri ve kolesterolün kontrol altında tutulması bilişsel gerileme riskinin azaltılmasına yönelik daha güçlü kanıta sahip yaklaşımlar arasında.
Baharat mı, takviye mi?
Bir yemeğe zerdeçal, tarçın veya biberiye eklemek ile aynı bitkinin yoğunlaştırılmış ekstresini kapsül halinde almak aynı değildir.
Takviyelerde alınan etkin madde miktarı çok daha yüksek olabilir. Bu durum mide-bağırsak yakınmalarından karaciğer üzerindeki etkilere, kanama riskinden ilaç etkileşimlerine kadar farklı sorunları gündeme getirebilir.
Özellikle düzenli ilaç kullananlar, gebeler, kronik hastalığı bulunanlar ve yüksek doz bitkisel takviye kullanmayı düşünenler sağlık profesyoneline danışmadan tedavi amacıyla ürün kullanmamalı.
Unutkanlık ne zaman ciddiye alınmalı?
Ara sıra bir ismi hatırlayamamak veya anahtarı nereye koyduğunu unutmak tek başına demans anlamına gelmez.
Ancak unutkanlık giderek artıyorsa, aynı sorular tekrar tekrar soruluyorsa, kişi bildiği yerlerde yönünü kaybediyorsa, günlük işleri yönetmek zorlaşıyorsa veya davranış ve muhakemede belirgin değişiklikler ortaya çıkıyorsa değerlendirme geciktirilmemeli.
Çünkü hafıza sorunlarının nedeni yalnızca Alzheimer hastalığı değildir. Uyku sorunları, depresyon, bazı ilaçlar, tiroit hastalıkları, vitamin eksiklikleri ve başka tıbbi durumlar da bilişsel yakınmalara katkıda bulunabilir.
Mutfaktaki baharatlığın beyin sağlığı araştırmalarında giderek daha fazla ilgi gördüğü doğru. Ancak bilimsel tablo, tek bir baharatı öne çıkarıp ona koruyucu tedavi anlamı yüklemekten çok daha karmaşık.
Tarçın, zerdeçal, zencefil, nane, muskat, biberiye, safran, adaçayı ve kekik dengeli bir beslenmenin parçası olabilir. Hafızanın korunması söz konusu olduğunda ise asıl kanıt, tek bir kavanozdan değil yaşam tarzının bütününden geliyor.
KAYNAKLAR
Dünya Sağlık Örgütü – Bilişsel gerileme ve demans riskinin azaltılmasına ilişkin güncel rehber
International Journal of Preventive Medicine – Alzheimer hastalığında yaygın baharatların olası koruyucu ve tedavi edici etkilerine ilişkin bilimsel derleme
Journal of Psychopharmacology – Sağlıklı ileri yaştaki yetişkinlerde kurkumin, bilişsel işlev ve duygu durumu araştırması
Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics – Hafif ve orta düzey Alzheimer hastalığında safranla yapılan randomize plasebo kontrollü çalışma
Psychopharmacology – Safran ve donepezilin karşılaştırıldığı randomize kontrollü Alzheimer çalışması
Human Psychopharmacology – Safran ve memantinin karşılaştırıldığı randomize kontrollü çalışma
International Journal of Neuroscience – Nane aromasının bilişsel performans ve duygu durumu üzerindeki etkilerini inceleyen çalışma
