Yaklaşık 2.400 yıl önce Antik Yunan’da yaşamış bir kadının mesleği ve ardından söylenen sözler, Atina’daki bir mermer mezar taşında günümüze ulaştı. MÖ 4. yüzyılın ortalarına tarihlenen yazıtta Phanostrate adlı kadının hem ebe hem de hekim olduğu açıkça belirtiliyor. Mezar taşının üzerine kazınan kısa şiir ise onun mesleki kimliği kadar, çevresindeki insanların kendisini nasıl hatırlamak istediğini de ortaya koyuyor.
Bugün Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde korunan eser, Antik Yunan’da kadınların hekimlik faaliyetlerini belgeleyen en önemli tarihsel kaynaklar arasında bulunuyor.
Mezar taşında iki meslek birden yazıyor
Atina’nın kuzeyindeki Menidi bölgesinde, antik adıyla Akharnai’de bulunan mermer mezar taşı, sıradan bir ölüm kaydından daha fazlasını içeriyor.
Yazıtta Phanostrate’nin adıyla birlikte iki Eski Yunanca meslek unvanı yer alıyor: Maia ve Iatros.
Maia, ebe anlamına gelirken iatros, hekim anlamında kullanılıyor.
Mezar taşının alt bölümündeki yazıtta şu sözler bulunuyor:
“Ebe ve hekim Phanostrate burada yatıyor. Kimseye acı vermedi; öldüğünde herkes onun özlemini duydu.”
Bu sözler, yaklaşık 2.400 yıl önce yaşamış bir kadının hem mesleğinin hem de ardından bırakılmak istenen hatıranın doğrudan yazılı bir belgede korunmasını sağlıyor.
Yazıttaki ifadeler, Phanostrate’nin çevresi tarafından nasıl anılmak istendiğini yansıtan bir mezar şiiri niteliğinde.
Mezar taşında dört çocuk ve iki kadın tasvir edilmiş
Phanostrate’nin mezar taşı yalnızca yazısıyla değil, üzerindeki kabartmayla da dikkat çekiyor.
Kabartmada Phanostrate oturur durumda tasvir edilirken Antiphile adlı başka bir kadın onun karşısında ayakta duruyor.
İki kadın birbirlerinin ellerini tutuyor.
Sahnenin çevresinde ise farklı yaşlarda dört çocuk bulunuyor. Çocuklardan biri Phanostrate’nin oturduğu sandalyenin altında küçük bir bebek olarak gösterilmiş.
Araştırmacılar, çocukların kabartmada yer almasını Phanostrate’nin ebelik mesleğine ilişkin sembolik bir anlatım olarak değerlendiriyor.
Bununla birlikte Antiphile’nin kimliği ve Phanostrate ile arasındaki ilişkinin niteliği kesin olarak bilinmiyor.
Antiphile’nin bir yakını, yardımcısı veya mesleki hizmet sunduğu kişilerden biri olabileceği düşünülse de bunları doğrulayan açık bir yazılı belge bulunmuyor.
Kabartma, Antik Yunan mezar sanatında kullanılan geleneksel el sıkışma sahnelerinin bir örneği olarak da değerlendiriliyor.
Phanostrate yalnızca doğumlara mı yardım ediyordu?
Phanostrate’nin mezar taşında hem ebe hem hekim olarak tanımlanması, Antik Yunan’da kadınların sağlık alanındaki faaliyetlerini anlamak açısından önemli.
Ebelik, doğum yapan kadınlara yardım edilmesiyle ilişkili bir uğraştı. Ancak Phanostrate’nin mezar taşında ayrıca hekim unvanının bulunması, mesleki faaliyetlerinin yalnızca doğum yardımıyla sınırlı olmayabileceğini düşündürüyor.
Bununla birlikte hangi hastalıklarla ilgilendiği, hangi yöntemleri kullandığı ve hastalarının kimler olduğu bilinmiyor.
Araştırmacılar, iki unvanın birlikte kullanılmasının ebelik ile hekimliğin birbirinden ayrılabilen ancak aynı kişi tarafından yürütülebilen mesleki faaliyetler olarak görülebildiğine işaret ettiğini belirtiyor.
Phanostrate’nin mezarı, Antik Yunan’da kadınların hekimlik faaliyetlerine ilişkin en erken ve açık biçimde tanımlanmış anıtlardan biri kabul ediliyor.
“Kimseye acı vermedi” sözleri ne anlatıyor?
Mezar taşının en dikkat çekici bölümü, Phanostrate’nin ardından yazılan kısa şiir.
Yazıtta onun kimseye acı vermediği ve ölümünden sonra herkes tarafından özlendiği belirtiliyor.
Cardiff Üniversitesinden Antik Çağ tıp tarihi araştırmacısı Laurence Totelin, 2020 yılında yayımlanan çalışmasında bu ifadeyi ayrıntılı biçimde inceledi.
Totelin, yazıttaki sözlerin yalnızca kişisel bir övgü olmayabileceğini, Phanostrate’nin hekimlik faaliyetleriyle de ilişkili olabileceğini değerlendiriyor.
Antik Yunan hekimlik metinlerinde hastaya verilen zarar, acı ve tedavi sırasında uyulması gereken davranış ilkeleri üzerine tartışmalar bulunuyor.
Phanostrate için kullanılan sözler de bu düşünce dünyası içerisinde anlam kazanıyor.
Ancak mezar şiirinin doğrudan belirli bir hekimlik yemininin aktarımı olduğunu gösteren kesin kanıt bulunmuyor.
Bir başka yazıtta da Phanostrate’nin adı olabilir
Phanostrate’nin yaşamına ilişkin araştırmalar yalnızca mezar taşıyla sınırlı değil.
Atina Akropolisi’nin güney yamacındaki Asklepios kutsal alanında bulunan bir başka yazıtın da aynı kadın hekimle ilişkili olabileceği değerlendiriliyor.
MÖ 4. yüzyıla tarihlenen bu adak yazıtında Phanostrate adı geçiyor.
Araştırmacılar, yazıtın Lysimakhe adlı bir kadının sağlık sorunuyla bağlantılı olabileceğini ve adı geçen Phanostrate’nin mezar taşında tanıtılan ebe-hekimle aynı kişi olabileceğini belirtiyor.
Bu yorum doğruysa Phanostrate’nin hekimlik faaliyetlerine ilişkin ikinci bir tarihsel belgeye ulaşılmış olabilir.
Ancak iki yazıttaki kişinin aynı Phanostrate olduğu kesin olarak kanıtlanmış değil.
2.400 yıl önceki bir kadın hekimin hatırası
Phanostrate’nin doğum ve ölüm tarihleri, nerede eğitim aldığı ve mesleğini kaç yıl sürdürdüğü bilinmiyor.
Mezar taşının üst bölümünde Atina’nın Melite bölgesiyle bağlantılı bir aile kaydı yer alıyor. Ancak bu kaydın eksikliği nedeniyle aile ilişkileri bütün ayrıntılarıyla belirlenemiyor.
Bugün Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi’nin 993 envanter numarasıyla koruduğu eser, Antik Yunan’daki kadın sağlık çalışanlarının tarihini incelemek için önemli bir kaynak olmaya devam ediyor.
Mezar taşında Phanostrate’nin adının yanında mesleğinin özellikle belirtilmiş olması, onun ardından bırakılan hatırada ebelik ve hekimliğin önemli bir yer tuttuğunu gösteriyor.
Yaklaşık 2.400 yıl önce mermer üzerine kazınan birkaç satır, bugün adı bilinen bir kadın hekimin varlığını, mesleğini ve ardından söylenen sözleri günümüze taşıyor.
Kaynaklar
- Attic Inscriptions Online. Funerary Monument of Phanostrate, Midwife and Doctor. CEG 2, No. 569; IG II² 6873. MÖ 4. yüzyıl.
- Laurence Totelin. Do No Harm: Phanostrate’s Midwifery Practice. Technai: An International Journal for Ancient Science and Technology, 2020, Cilt 11, s. 129–143.
- Atina Ulusal Arkeoloji Müzesi. Phanostrate’nin Mermer Mezar Steli, Envanter No. 993.
