1.900 Yıllık Mezar Taşında Doğum Sahnesi: Antik Roma’nın Ebesi Scribonia Attice
Antik Roma’da yaklaşık 1.900 yıl önce yaşayan bir kadının mesleğine ilişkin izler, İtalya’daki bir mezarın cephesinde korunmuş durumda. Roma’nın eski liman bölgesi yakınlarındaki Isola Sacra Nekropolü’nde bulunan pişmiş toprak kabartma, doğum yapan bir kadını, ona yardım eden bir ebeyi ve doğum sırasında destek sağlayan başka bir kadını tasvir ediyor.
MS 140 dolaylarına tarihlenen mezarda adı geçen Scribonia Attice’nin ebe, eşi Marcus Ulpius Amerimnus’un ise hekim olduğu düşünülüyor. Mezarın ön cephesine yerleştirilen iki ayrı kabartma, Antik Roma’da doğum ve hasta bakımının nasıl temsil edildiğine dair önemli bilgiler sunuyor.
Üç kadının yer aldığı 1.900 yıllık doğum sahnesi
Isola Sacra Nekropolü’nün 100 numaralı mezarında bulunan doğum kabartması, yaklaşık 42 santimetre genişliğinde ve 29 santimetre yüksekliğinde.
Kabartmanın merkezinde, özel olarak hazırlanmış bir doğum sandalyesine oturan kadın görülüyor. Doğum yapan kadının arkasında ayakta duran başka bir kadın, onu kollarıyla destekliyor.
Ön tarafta ise alçak bir tabureye oturan ebe yer alıyor. Ebe, doğumu gerçekleştirmek üzere kadına doğru eğilmiş biçimde tasvir ediliyor.
Üç kişinin oluşturduğu sahne, dönemin doğum uygulamalarında farklı görevler üstlenen kadınların bir arada bulunabildiğini gösteriyor.
Bu eser, doğuma yardım eden kadının yalnızca varlığını değil, doğum sırasındaki konumunu ve doğum yapan kadına nasıl destek sağlandığını da görsel olarak belgeliyor.
Mezarın sahibi Scribonia Attice kimdi?
Kabartmanın bulunduğu mezarın girişindeki Latince yazıt, Scribonia Attice adını günümüze taşıyor.
Yazıtta mezarın Scribonia Attice tarafından kendisi, eşi Marcus Ulpius Amerimnus, annesi Scribonia Callityche ve aile çevresindeki başka kişiler için yaptırıldığı belirtiliyor.
Ayrıca aileye bağlı azat edilmiş kişiler ve onların soyundan gelenlere ilişkin hükümler de yer alıyor.
Yazıtın en dikkat çekici özelliklerinden biri, mezarın yaptırılmasında doğrudan bir kadının adının belirtilmesi.
Scribonia Attice’nin hayatına, doğum tarihine veya kaç yıl ebelik yaptığına ilişkin ayrıntılı bilgiler bulunmuyor. Ancak mezarın üzerindeki doğum sahnesi, onun ebelikle ilişkili olduğunu düşündüren güçlü bir görsel kanıt sunuyor.
Burada önemli bir tarihsel ayrıntı bulunuyor: Yazıtta Attice’nin mesleği açıkça belirtilmiyor. Ebe olduğu değerlendirmesi, mezardaki kabartmanın yorumlanmasına dayanıyor.
Eşinin kabartmasında bir hastanın bacağı tedavi ediliyor
Mezarın diğer tarafında ise farklı bir sağlık uygulaması tasvir edilmiş.
İkinci kabartmada oturan bir sağlık görevlisi, karşısındaki hastanın bacağı üzerinde işlem gerçekleştirirken görülüyor. Sahnenin yanında çeşitli tıbbi aletler bulunuyor.
Bu kişinin Marcus Ulpius Amerimnus’u temsil ettiği ve hekimlik ya da cerrahi uygulamalarla uğraştığı düşünülüyor.
İki kabartmanın aynı mezarda bulunması, Attice ile eşinin sağlık alanındaki mesleklerini mezarlarında görünür kılmayı tercih etmiş olabileceklerini gösteriyor.
Ancak kabartmadaki bacak müdahalesinin tam olarak hangi işlem olduğu kesin biçimde belirlenemiyor.
Antik Roma’da doğum sandalyesi nasıl kullanılıyordu?
Antik Roma’da doğum sandalyesine ilişkin bilgiler yalnızca arkeolojik tasvirlerden elde edilmiyor.
MS 2. yüzyılda yaşamış hekim Efesli Soranos’un Jinekoloji adlı eseri, doğum hazırlıkları ve ebelerin görevleri hakkında ayrıntılı açıklamalar içeriyor.
Soranos, doğum sırasında kullanılacak sandalye, sıcak su, yağ, bezler, süngerler ve çeşitli destek malzemelerinden söz ediyor.
Metinde doğum sandalyesinin yapısına ve doğum yapan kadının nasıl yerleştirileceğine ilişkin açıklamalar da bulunuyor.
Ayrıca doğum sırasında kadını sakinleştirecek ve destekleyecek yardımcıların hazır bulunması gerektiği ifade ediliyor.
Scribonia Attice’nin mezarındaki kabartmada da doğum sandalyesi ve doğum yapan kadını destekleyen yardımcı bir kadın görülüyor.
Bu iki tarihsel kaynak, Roma İmparatorluğu döneminde doğum sırasında uygulandığı anlatılan düzenlemelerin hem yazılı metinlerde hem de görsel tasvirlerde yer bulduğunu gösteriyor.
Bununla birlikte Soranos’un eseri bir hekimlik metnidir. İçerisindeki öneriler, Roma’daki bütün doğumların aynı koşullarda gerçekleştiğini kanıtlamaz.
Roma toplumunda ebelerin yeri
Antik Roma’da doğum, yalnızca aile hayatının değil, kadınların sahip olduğu bilgi ve deneyimin de önemli alanlarından biriydi.
Latince obstetrix sözcüğüyle ifade edilen ebeler, doğum yapan kadınlara yardım eden kişilerdi.
Soranos’un metninde ebelik, belirli bilgi ve beceriler gerektiren bir uğraş olarak ele alınıyor. İyi bir ebenin dikkatli, deneyimli, bedensel olarak yeterli ve doğum sırasında sorumluluk üstlenebilecek nitelikte olması gerektiği anlatılıyor.
Ebelik uygulamaları hakkında bilgi veren metinlerle mezar tasvirleri birlikte incelendiğinde, kadınların doğuma yardım etme faaliyetinin Roma toplumunda tanınan bir uğraş olduğu anlaşılıyor.
Scribonia Attice’nin mezarı da bu uğraşın kamusal olarak görünür kılınmasına ilişkin dikkat çekici örneklerden birini oluşturuyor.
Bir mezar, iki sağlık mesleği ve Roma’nın gündelik yaşamı
Isola Sacra Nekropolü, Roma’nın liman çevresinde yaşayan insanların mesleklerini, aile ilişkilerini ve toplumsal konumlarını anlamaya yardımcı olan önemli arkeolojik alanlardan biri.
Buradaki mezarların cephelerinde ticaret, üretim ve çeşitli mesleklerle ilişkili kabartmalar bulunuyor.
Scribonia Attice’nin mezarında ise sağlıkla ilgili iki ayrı sahneye yer verilmesi dikkat çekiyor.
Bir tarafta doğum yapan kadına yardım eden ebe, diğer tarafta hastasına müdahale eden bir sağlık çalışanı yer alıyor.
Kabartmaların özgün örnekleri Ostia’daki arkeolojik koleksiyonda korunurken mezarın cephesinde kopyaları bulunuyor.
Yaklaşık 1.900 yıl önce hazırlanmış bu küçük sahneler, Antik Roma’nın sağlık dünyasını yalnızca ünlü hekimlerin eserlerinden değil, mesleğini gündelik yaşamda sürdüren insanların bıraktığı izlerden de tanımaya imkân veriyor.
Scribonia Attice’nin hayatına ilişkin bilgiler sınırlı olsa da adının yazılı olduğu mezar ve doğum sahnesi, Roma İmparatorluğu döneminde ebelik mesleğinin tarihini araştırmak için önemli bir belge olmayı sürdürüyor.
Kaynaklar
- Roman Ports. Isola Sacra Nekropolü, 100 Numaralı Mezar. Scribonia Attice ve Marcus Ulpius Amerimnus’un mezar yazıtı ve kabartmaları.
- Ostia Antica Arkeolojik Koleksiyonu. Terracotta Relief of a Midwife at Work. MS 2. yüzyıl, envanter numarası 5203.
- Soranos. Gynaecology (Jinekoloji). Çeviri: Owsei Temkin. Johns Hopkins University Press, 1991.
