Yaklaşık 3.900 yıl önce Mezopotamya’da bir kralın yaşamı için şifa tanrıçasına sunulan küçük bir köpek heykelciği, dönemin hekimlik anlayışına ilişkin dikkat çekici bilgiler taşıyor. Irak’taki antik Girsu bölgesinde bulunan ve bugün Paris’teki Louvre Müzesi’nde sergilenen eser, üzerindeki Sümerce çivi yazısıyla sağlık, dini inançlar ve kraliyet geleneği arasındaki ilişkiyi günümüze aktarıyor.
Yalnızca 7 santimetre yüksekliğindeki heykelcik, Larsa Kralı Sumu-El’in hüküm sürdüğü MÖ 1894-1866 yıllarına tarihleniyor. Eserin üzerindeki adak yazıtında, kralın yaşamı için şifa tanrıçası Ninisina’ya yapılan bir sunudan söz ediliyor.
Louvre Müzesi’nin kayıtlarında Lagaşlı bir hekimin adağı olarak tanımlanan heykelcik, Mezopotamya’da sağlıkla ilgili uygulamaların dini ritüellerle nasıl iç içe geçtiğini gösteren önemli arkeolojik belgeler arasında yer alıyor.
Bir kralın yaşamı için hazırlanan şifa adağı
Heykelciğin hikâyesi, yaklaşık 3.900 yıl önce Güney Mezopotamya’da hüküm süren Larsa Krallığı’na uzanıyor.
Kral Sumu-El dönemine ait eserin üzerinde bulunan Sümerce yazıt, heykelciğin şifa tanrıçası Ninisina’ya adandığını belirtiyor.
Yazıtın bilimsel çözümlemesinde adağı sunan kişinin adı Abba-duga olarak okunuyor. Metinde Abba-duga’nın Girsu’daki dini görevleri ve ailesine ilişkin bilgiler de bulunuyor.
Adak, Sumu-El’in yaşamı için tanrıçaya sunulmuştu.
Burada dikkat çekici bir tarihsel ayrıntı bulunuyor. Louvre Müzesi, eseri bir hekimin adağı olarak tanımlarken, yazıtın ayrıntılı akademik çevirisinde Abba-duga için dini görev ifade eden lumaḫ rahibi unvanı kullanılıyor.
Bu nedenle heykelciğin doğrudan bir hekim tarafından mı, yoksa şifa inançlarıyla ilişkili bir din görevlisi tarafından mı sunulduğu konusunda kaynakların kullandığı tanımlar birbirinden ayrılıyor.
Bununla birlikte eserin sağlık ve şifa inançlarıyla ilişkisi, hem adandığı tanrıça hem de yazıttaki ifadeler sayesinde açık biçimde belgeleniyor.
Heykelciğin sırtındaki küçük kap ne anlama geliyor?
Sabuntaşı olarak da bilinen steatitten yapılan heykelcik, yere uzanmış bir köpeği tasvir ediyor.
Yaklaşık 11,5 santimetre uzunluğundaki eserin sırtında çıkarılabilir küçük bir kap bulunuyor.
Heykelciğin en dikkat çekici özelliklerinden biri de bu kapla ilişkili Sümerce ifadelerdir.
Yazıtın akademik çevirilerinde esere verilen ad, yaşam veren bitki ya da ilaçla ilişkilendirilen bir kabın dayanağı olarak açıklanıyor. Köpek figürünün adı ise Sadık Köpek anlamında çevriliyor.
Bu ifade, heykelciğin yalnızca bir hayvan tasviri olmadığını, şifa inançlarıyla bağlantılı özel bir adak nesnesi olarak hazırlandığını düşündürüyor.
Ancak kabın içerisinde hangi maddenin bulunduğu bilinmiyor. Heykelciğin doğrudan bir hastanın tedavisinde kullanıldığına ilişkin kesin bir arkeolojik kanıt da bulunmuyor.
Eserin önemi, belirli bir tedavi yöntemini belgelemesinden çok, şifa amacıyla hazırlanmış dini bir sununun yazılı ve fiziksel izlerini taşımasından kaynaklanıyor.
Mezopotamya’da şifa tanrıçası Ninisina
Heykelciğin adandığı Ninisina, Sümer ve Mezopotamya dini geleneğinde sağlık ve şifayla ilişkilendirilen önemli tanrıçalardan biriydi.
Özellikle İsin kentinin koruyucu tanrıçası olarak bilinen Ninisina, çeşitli Sümerce metinlerde hekimlik ve hastalıkların iyileştirilmesiyle bağlantılı biçimde anlatılıyor.
Tanrıçaya yönelik ilahilerde yaraların bakımı, bandajlar, merhemler ve bedensel rahatsızlıklar gibi hekimlik dünyasına ait kavramlar yer alıyor.
Sümerce bir ilahide Ninisina’nın cerrahi aletleri hazırlamasından ve oğlu Damu’ya şifa bilgilerini aktarmasından söz ediliyor.
Bu anlatılar, Mezopotamya toplumunda hastalıkların ve iyileşmenin dini düşünce içerisinde nasıl anlamlandırıldığını gösteriyor.
Dönemin inanç dünyasında tanrısal güçlerin insan sağlığı üzerinde etkili olabileceği düşünülüyordu. Bu nedenle sağlık için sunulan adaklar, insanların ilahi koruma ve iyileşme beklentilerinin bir parçasıydı.
Ninisina’ya adanan köpek heykelciği de bu inanç dünyası içerisinde değerlendirilmesi gereken bir eser niteliğinde.
Köpek neden şifayla ilişkilendiriliyordu?
Mezopotamya’da köpek figürü, özellikle şifa tanrıçalarıyla bağlantılı dini semboller arasında yer alıyordu.
Ninisina ve daha sonraki dönemlerde onunla yakın ilişki içerisinde anılan Gula, köpek sembolüyle bağlantılı tanrıçalardı.
Bu nedenle köpek figürleri, yalnızca gündelik yaşamın hayvan tasvirleri olarak değil, dini sunuların ve kutsal mekânların sembolik unsurları olarak da kullanılıyordu.
Sumu-El için hazırlanan heykelciğin köpek biçiminde olması, bu sembolik geleneğin erken örneklerinden birini oluşturuyor.
Nitekim Mezopotamya tanrıları üzerine yürütülen akademik araştırmalarda, Louvre Müzesi’ndeki bu eser Ninisina ile köpek arasındaki ilişkinin önemli maddi kanıtları arasında gösteriliyor.
Ancak bu sembolik bağ, köpeklerin her dönemde belirli hastalıkların tedavisinde kullanıldığı anlamına gelmiyor.
Heykelcikteki köpek figürü, kendi döneminin dini ve kültürel anlamları içerisinde ele alınmalıdır.
Heykelcik 1904 yılında Irak’ta bulundu
Bugün Louvre Müzesi’nin Yakın Doğu Eski Eserler Bölümü’nde korunan heykelcik, 1904 yılında Fransız arkeolog Gaston Cros’un yürüttüğü kazılar sırasında ortaya çıkarıldı.
Eser, Irak’ın güneyindeki Tello arkeolojik alanında bulundu. Antik Girsu kentiyle ilişkilendirilen bu bölge, Sümer ve Mezopotamya tarihine ait çok sayıda yazılı belge ve arkeolojik eserin keşfedildiği önemli merkezlerden biri.
Louvre Müzesi’nde AO 4349 envanter numarasıyla kayıtlı olan köpek heykelciği, günümüzde Richelieu Kanadı’nın 227 numaralı salonunda sergileniyor.
Heykelciğin üzerinde bulunan çivi yazısı, onu yalnızca küçük bir taş eser olmaktan çıkararak adı bilinen bir hükümdar, belirli bir dini gelenek ve tarihsel bir adak uygulamasıyla ilişkilendiriyor.
Kral gerçekten hasta mıydı?
Yaklaşık 3.900 yıllık heykelciğin ortaya çıkardığı en önemli sorulardan biri, Kral Sumu-El’in sağlık durumuyla ilgili.
Yazıtta kralın yaşamı için tanrıçaya adak sunulduğu belirtiliyor. Ancak hükümdarın belirli bir hastalığa yakalandığına veya heykelciğin bir tedavi sonrasında teşekkür amacıyla hazırlandığına ilişkin açık bir bilgi bulunmuyor.
Mezopotamya’da bir kişinin yaşamı için adak sunulması, mutlaka o kişinin hasta olduğu anlamına gelmez. Bu tür sunular uzun yaşam, korunma ve esenlik beklentileriyle de ilişkili olabilir.
Dolayısıyla eserin bir hastalık nedeniyle hazırlandığı kesin olarak söylenemiyor.
Tarihsel olarak doğrulanan bilgi, Abba-duga adlı kişinin Ninisina’ya Kral Sumu-El’in yaşamı için bir köpek heykelciği sunmuş olmasıdır.
3.900 yıllık heykelcik tıp tarihine ne anlatıyor?
Louvre Müzesi’ndeki bu küçük eser, Mezopotamya’da sağlık düşüncesinin yalnızca hastalık belirtileri ve tedavi tariflerinden ibaret olmadığını gösteriyor.
Şifa tanrıçaları, adak törenleri, bitkilerle ilişkilendirilen semboller ve kralın yaşamına yönelik dilekler, dönemin sağlık anlayışını şekillendiren kültürel unsurlar arasında yer alıyordu.
Üzerindeki Sümerce yazı sayesinde kim için ve hangi tanrıçaya adandığı bilinen köpek heykelciği, bu dünyanın somut bir tanığı olarak günümüze ulaşmış durumda.
Yaklaşık 3.900 yıl önce bir kralın yaşamı için hazırlanan küçük bir köpek heykelciği, bugün Mezopotamya’da hekimliğin, dini inançların ve insanın şifa arayışının tarihsel izlerini taşıyor.
Kaynaklar
- Musée du Louvre, Département des Antiquités orientales. Chien de Sumuel. Envanter AO 4349. MÖ 1894-1866.
- Douglas R. Frayne. Old Babylonian Period (2003–1595 BC). The Royal Inscriptions of Mesopotamia, Early Periods, Cilt 4, 1990. Sumu-El yazıtı E4.2.7.2001; Cuneiform Digital Library Initiative.
- Oracc – University of Pennsylvania. Ancient Mesopotamian Gods and Goddesses: Ninisinna. Mezopotamya şifa tanrıçaları ve dini gelenekleri.
