LAKTAT NEDİR?
Laktat, hücrelerin glukozu enerjiye dönüştürmesi sırasında oluşan bir maddedir. Kaslar, beyin ve kırmızı kan hücreleri önemli laktat kaynaklarıdır; oluşan laktatın önemli bölümü karaciğerde metabolize edilir.
Kan gazında laktat yüksekliği dokulara oksijen veya kan akımının yetersiz kaldığını düşündürebilir ancak tek nedeni bu değildir. Sepsis, şok, nöbet, yoğun egzersiz, bazı ilaçlar ve karaciğerin laktatı yeterince temizleyememesi de yüksekliğe yol açabilir.
LAKTAT KAÇ OLMALI?
Tek bir evrensel referans aralığı yoktur.
Mayo Clinic Laboratories erişkin plazma laktatı için 0,5–2,0 mmol/L aralığını kullanır.
Arteriyel veya venöz örnek, kullanılan cihaz, örneğin alınma ve laboratuvara ulaştırılma koşulları sonucu etkileyebilir. Bu nedenle kişinin kendi laboratuvar raporundaki referans aralığı esas alınmalıdır.
LAKTAT 2 NE DEMEK?
2 mmol/L birçok laboratuvarda normal aralığın üst sınırına yakın bir değerdir.
Tek başına sepsis, şok veya doku oksijensizliği anlamına gelmez. Yakın zamanda egzersiz yapılması, stres, kullanılan ilaçlar veya akut hastalık sonucu etkileyebilir.
Akut ve ağır hastalarda ise 2 mmol/L üzerindeki değerlerin klinik önemi daha fazla olabilir.
LAKTAT 4 NE DEMEK?
4 mmol/L belirgin laktat yüksekliğidir.
Sepsis veya dolaşım bozukluğu bulunan bir hastada doku perfüzyonunun yetersiz olabileceğini düşündürebilir ve hızlı değerlendirme gerektirir.
Ancak laktat 4 tek başına “sepsis var” veya “şok var” anlamına gelmez.
Nöbet sonrası, yoğun egzersizden hemen sonra, bazı ilaçların etkisiyle veya başka metabolik durumlarda da bu düzeye çıkabilir.
LAKTAT 6 NE DEMEK?
6 mmol/L ciddi laktat yüksekliğidir.
Özellikle hipotansiyon, hızlı solunum, bilinç değişikliği, soğuk ekstremiteler veya ciddi enfeksiyon belirtileriyle birlikteyse dolaşım ve doku perfüzyonu açısından hızlı değerlendirme gerekir.
Mayo Clinic Laboratories, laktatın 5 mmol/L'nin üzerinde ve pH'nın 7,25'in altında bulunmasını belirgin laktik asidozla uyumlu kabul etmektedir.
LAKTAT 10 NE DEMEK?
10 mmol/L çok yüksek bir laktat değeridir.
Şiddetli şok, ağır sepsis, ciddi hipoksi, kardiyak arrest sonrası durumlar veya ağır metabolik bozukluklarda görülebilir.
Bununla birlikte tek başına ölüm veya geri dönüşsüz organ hasarı anlamına gelmez. Nöbet veya aşırı yoğun egzersiz sonrasında da geçici olarak çok yüksek değerler görülebilir.
Akut hasta bir kişide laktat 10 mmol/L hızlı tıbbi değerlendirme gerektirir.
LAKTAT YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?
Laktat yüksekliğinin başlıca nedenleri:
Şok ve ciddi dolaşım bozukluğu
Sepsis ve ağır enfeksiyon
Ciddi oksijen yetersizliği
Kalp yetmezliği veya kardiyak arrest
Yoğun egzersiz
Uzamış nöbet
Ciddi astım ve yoğun solunum kası çalışması
Karaciğer fonksiyon bozukluğu
Bazı ilaçlar ve toksinler
Diyabetik ketoasidoz
bazı kanserler ve metabolik hastalıklar
olabilir.
Bu nedenle laktat özgül bir hastalık testi değildir.
LAKTAT YÜKSEKLİĞİ SEPSİS Mİ?
Hayır.
Laktat sepsisli hastalarda yükselebilir ve hastalığın ciddiyetini değerlendirmede önemli olabilir ancak sepsis tanısı tek bir laktat sonucuyla konulmaz.
Surviving Sepsis Campaign, sepsis şüphesinde laktat ölçülmesini önerirken laktatın mutlaka klinik durum ve diğer yüksekliğe yol açabilecek nedenlerle birlikte yorumlanmasını vurgular.
LAKTAT 4 SEPSİS Mİ?
Hayır.
4 mmol/L önemli bir yüksekliktir ve ciddi enfeksiyon bulunan bir kişide daha dikkatli değerlendirme gerektirir.
Ancak nöbet, yoğun egzersiz, ilaçlar ve başka dolaşım veya metabolizma bozuklukları da 4 mmol/L ve üzerindeki değerlere yol açabilir.
SEPSİSTE LAKTAT NEDEN YÜKSELİR?
Sepsiste dolaşım bozukluğu nedeniyle bazı dokular yeterli kan ve oksijen alamayabilir.
Bununla birlikte sepsiste laktat yükselişi yalnızca oksijensiz metabolizma nedeniyle oluşmaz. Stres hormonları ve hücresel metabolizmadaki değişiklikler de laktat üretimini artırabilir.
Bu nedenle yüksek laktatın “dokular tamamen oksijensiz kaldı” şeklinde yorumlanması doğru değildir.
ŞOKTA LAKTAT NEDEN ÖNEMLİ?
Şok sırasında organlara ve dokulara giden kan akımı yetersiz kalabilir.
Laktatın yükselmesi bu dolaşım bozukluğuna eşlik edebilir ve tedaviye yanıtın izlenmesinde kullanılabilir.
Akut hastalarda yalnızca ilk değer değil, tedavi sonrasında laktatın düşüp düşmediği de önemlidir.
LAKTATIN DÜŞMESİ NE ANLAMA GELİR?
Yüksek laktatın tedavi sırasında düşmesi çoğu akut tabloda olumlu bir işarettir.
Dolaşımın ve doku perfüzyonunun iyileştiğini veya laktat üretiminin azaldığını düşündürebilir.
Ancak laktatın tamamen normale dönmesi tek başına hastalığın geçtiği anlamına gelmez.
NÖBET LAKTATI YÜKSELTİR Mİ?
Evet.
Özellikle jeneralize tonik-klonik nöbet sırasında kasların yoğun çalışması laktatı kısa sürede belirgin yükseltebilir.
Nöbet sonlandıktan sonra dolaşım normalse laktat çoğu zaman hızlı şekilde düşmeye başlar.
Bu nedenle nöbetten hemen sonra ölçülen yüksek laktat doğrudan sepsis veya şok olarak yorumlanmamalıdır.
EGZERSİZ LAKTATI YÜKSELTİR Mİ?
Evet.
Yoğun egzersiz sırasında çalışan kaslarda laktat üretimi hızla artabilir.
Mayo Clinic Laboratories, istirahat sırasında laktatın genellikle 1 mmol/L'nin altında olduğunu ancak çok yoğun egzersizde 20 mmol/L'nin üzerine çıkabileceğini belirtmektedir.
Bu nedenle kan örneğinin hangi koşullarda alındığı önemlidir.
KARACİĞER HASTALIĞI LAKTATI YÜKSELTİR Mİ?
Evet.
Karaciğer laktatın temizlenmesinde önemli rol oynar. İleri karaciğer fonksiyon bozukluğunda laktatın uzaklaştırılması yavaşlayabilir.
Bu durumda yüksek laktat yalnızca aşırı üretimden değil, temizlenmenin azalmasından da kaynaklanabilir.
HANGİ İLAÇLAR LAKTATI YÜKSELTEBİLİR?
Bazı beta-adrenerjik ilaçlar, adrenalin benzeri ilaçlar ve bazı toksinler laktat yüksekliğine yol açabilir.
Metformin özellikle ağır böbrek yetmezliği veya ilacın vücutta biriktiği özel durumlarda laktik asidozla ilişkilendirilebilir.
Ancak yalnızca yüksek laktat nedeniyle reçeteli ilaç kendi kendine kesilmemelidir.
LAKTAT İLE LAKTİK ASİDOZ AYNI ŞEY Mİ?
Hayır.
Laktat yüksekliği hiperlaktatemi olarak adlandırılabilir.
Laktik asidozdan söz edebilmek için laktat yüksekliğinin yanında kan pH'sında asidemi bulunması da önemlidir.
Mayo Clinic Laboratories, kesin bir evrensel eşik bulunmadığını ancak laktatın 5 mmol/L üzerinde ve pH'nın 7,25'in altında olmasının belirgin laktik asidozla uyumlu olduğunu belirtmektedir.
ARTERİYEL VE VENÖZ LAKTAT AYNI MI?
Tam olarak değil ancak birçok klinik durumda birbirine yakın sonuçlar verebilir.
Şok veya ciddi dolaşım bozukluğunda farklar daha önemli hale gelebilir.
Takip yapılırken mümkün olduğunca aynı örnek türü ve aynı ölçüm yöntemiyle sonuçların karşılaştırılması daha sağlıklıdır.
LAKTAT ÖRNEĞİ BEKLERSE YÜKSELİR Mİ?
Evet.
Kan hücreleri örnek alındıktan sonra da metabolizmaya devam ederek laktat üretebilir.
Bu nedenle örneğin doğru tüpe alınması ve laboratuvar protokolüne uygun biçimde hızla işlenmesi önemlidir.
Yanlış örnek işleme gerçekte olduğundan yüksek sonuçlara yol açabilir.
LAKTAT NASIL DÜŞÜRÜLÜR?
Amaç laktat rakamını doğrudan düşürmek değil, yüksekliğin nedenini tedavi etmektir.
Şokta dolaşımın düzeltilmesi, sepsiste enfeksiyon ve dolaşımın tedavisi, hipoksemide oksijenlenmenin sağlanması veya nöbetin kontrol altına alınması gerekebilir.
Yalnızca laktat yüksek diye bikarbonat veya başka bir ilaç başlanmaz.
LAKTAT NE ZAMAN ACİL DEĞERLENDİRİLMELİ?
Akut hasta bir kişide belirgin laktat yüksekliği özellikle hipotansiyon, hızlı solunum, bilinç değişikliği, ciddi enfeksiyon, göğüs ağrısı veya dolaşım bozukluğuyla birlikteyse hızlı değerlendirme gerekir.
4 mmol/L ve üzerindeki değerler ciddi klinik tabloda özellikle önemlidir.
6 veya 10 mmol/L gibi çok yüksek değerler ise akut hastalık bağlamında nedenin hızla belirlenmesini gerektirir.
SIK SORULAN SORULAR
Laktat 2 yüksek mi?
Birçok erişkin referansında üst sınıra yakındır. Tek başına hastalık anlamına gelmez.
Laktat 4 tehlikeli mi?
Belirgin yüksektir ve özellikle akut hasta bir kişide önemlidir. Ancak tek başına sepsis veya şok tanısı koydurmaz.
Laktat 6 ne demek?
Ciddi yüksekliktir. pH düşüklüğü ve dolaşım bozukluğu eşlik ediyorsa laktik asidoz ve ciddi hastalık açısından hızlı değerlendirme gerekir.
Laktat 10 çok mu yüksek?
Evet. Akut hastalıkta çok yüksek kabul edilir ve hızlı değerlendirme gerektirir. Bununla birlikte nöbet veya aşırı egzersiz gibi geçici nedenlerle de görülebilir.
Laktat yüksek ama tansiyon normal olabilir mi?
Evet. Laktat yalnızca düşük tansiyonda yükselmez. Sepsis, nöbet, egzersiz, ilaçlar ve metabolik nedenlerle tansiyon normal olduğu halde yüksek bulunabilir.
TIBBİ UYARI
Laktat yüksekliği tek başına sepsis veya şok tanısı değildir. Ancak belirgin yüksekliğe düşük tansiyon, bilinç değişikliği, hızlı solunum, ciddi enfeksiyon bulguları veya genel durumda bozulma eşlik ediyorsa hızlı tıbbi değerlendirme gerekir. Laktatın seyri ve tedavi sonrasında düşüp düşmediği de önemlidir.
KAYNAKLAR
Mayo Clinic Laboratories — Lactate, Plasma
Society of Critical Care Medicine / Surviving Sepsis Campaign — Adult Sepsis Guidelines
