Fazla kilo ve obezite dünya genelinde yalnızca önemli bir halk sağlığı sorunu değil, aynı zamanda sağlık bütçelerini ve ülkelerin ekonomik üretimini etkileyen önemli bir maliyet başlığı haline geliyor.
Ancak ekonomik yük hesaplanırken iki farklı kavramın birbirinden ayrılması gerekiyor. Birincisi hastane, ilaç, muayene ve diğer sağlık hizmetlerinden kaynaklanan sağlık harcamaları. İkincisi ise hastalık nedeniyle işe devamsızlık, çalışırken verim kaybı, erken emeklilik ve erken ölüm gibi unsurların da hesaba katıldığı toplam ekonomik maliyet.
Bu nedenle bir ülkenin sağlık sistemine yansıyan fatura ile ekonomisinin tamamında oluşan kayıp aynı rakamı ifade etmiyor.
Fazla kilo ve obezitenin küresel faturası 4 trilyon doları aşabilir
World Obesity Federation tarafından yayımlanan World Obesity Atlas 2023 projeksiyonlarına göre fazla kilo ve obezitenin küresel ekonomik etkisinin 2020'de yıllık yaklaşık 1,96 trilyon dolardan 2035'te 4,32 trilyon dolara yükselmesi bekleniyor.
Bu tutarın 2035'te küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 2,9'una karşılık gelmesi öngörülüyor.
Hesaplama yalnızca sağlık hizmetlerinde oluşan maliyetleri kapsamıyor. Erken ölüm, işe devamsızlık ve çalışırken ortaya çıkan üretkenlik kayıpları da ekonomik yükün hesaplanmasına dahil ediliyor.
161 ülkeyi kapsayan ve BMJ Global Health'te yayımlanan ekonomik model de uzun vadede benzer bir artışa işaret ediyor. Çalışmaya göre fazla kilo ve obezitenin ekonomik etkisi 2019'da küresel GSYH'nin yaklaşık yüzde 2,19'una karşılık geliyordu.
Mevcut eğilimlerin devam ettiği senaryoda bu oranın 2060'ta yaklaşık yüzde 3,29'a yükselmesi bekleniyor.
Sağlık sistemindeki en büyük yüklerden biri ABD'de
OECD'nin 2020-2050 dönemini kapsayan uzun vadeli modellemesine göre yüksek beden kitle indeksine ve bununla ilişkili hastalıklara bağlı sağlık harcamalarının OECD ülkelerinin toplam sağlık bütçelerinin ortalama yüzde 8,4'üne karşılık gelebileceği öngörülüyor.
ABD'de bu payın yaklaşık yüzde 14'e ulaşabileceği tahmin ediliyor.
OECD modeline göre ülkeler arasındaki farkı yalnızca fazla kilo ve obezite sıklığı belirlemiyor. Sağlık hizmetlerinin fiyatı, kullanılan hizmetlerin türü ve miktarı ile sağlık sistemine erişim gibi unsurlar da toplam maliyeti etkiliyor.
World Obesity Atlas 2023 projeksiyonları ise farklı ülkelerde oluşabilecek ekonomik yükün büyüklüğünü karşılaştırmaya imkân veriyor.
2035 için seçilmiş ülkelerde BKİ'si 25 kg/m² ve üzerinde olan nüfusa bağlı tahmini yıllık ekonomik etki şöyle:
| Ülke | Sağlık hizmeti etkisi | Toplam ekonomik etki | GSYH'ye oranı |
|---|---|---|---|
| ABD | 467,5 milyar $ | 1,20 trilyon $ | %4,0 |
| Çin | 118,5 milyar $ | 1,27 trilyon $ | %3,1 |
| Almanya | 40,7 milyar $ | 142,0 milyar $ | %3,0 |
| Birleşik Krallık | 32,4 milyar $ | 91,8 milyar $ | %2,4 |
| Meksika | 9,2 milyar $ | 47,9 milyar $ | %2,9 |
| Hindistan | 8,4 milyar $ | 129,3 milyar $ | %1,8 |
| Suudi Arabistan | 6,7 milyar $ | 42,9 milyar $ | %3,4 |
| Türkiye | 5,2 milyar $ | 35,8 milyar $ | %2,5 |
Tablodaki rakamlar World Obesity Atlas 2023'ün aynı yöntemle oluşturulan 2035 projeksiyonlarından alınmıştır.
Önemli bir ayrım bulunuyor: Bu rakamlar yalnızca obeziteyi değil, BKİ'si 25 kg/m² ve üzerinde olan fazla kilolu ve obez nüfusu birlikte kapsıyor.
Bu nedenle tablodaki tutarlar doğrudan “obezitenin tedavi maliyeti” olarak değerlendirilmemeli.
Çin toplam ekonomik etkide ABD'yi geçiyor
Projeksiyonlar ülkeler arasındaki önemli bir farkı ortaya koyuyor.
2035'te Çin'de fazla kilo ve obezitenin toplam ekonomik etkisinin yaklaşık 1,27 trilyon dolar, ABD'de ise yaklaşık 1,20 trilyon dolar olması bekleniyor.
Ancak yalnızca sağlık hizmetleriyle ilişkili ekonomik etkiye bakıldığında tablo değişiyor.
ABD için hesaplanan 467,5 milyar dolarlık sağlık hizmeti etkisi, Çin için öngörülen 118,5 milyar doların yaklaşık dört katına ulaşıyor.
Bu farkı yalnızca fazla kilo ve obezite sıklığı açıklamıyor. Sağlık hizmetlerinin fiyatı, hizmet kullanım düzeyi, nüfus yapısı ve kronik hastalıkların tedavi maliyetleri gibi unsurlar da sağlık sistemine yansıyan faturayı etkiliyor.
Hindistan'da doğrudan ve toplam maliyet arasındaki fark büyük
Hindistan'da 2035 için sağlık hizmeti etkisi yaklaşık 8,4 milyar dolar olarak hesaplanırken toplam ekonomik etkinin yaklaşık 129,3 milyar dolara ulaşması bekleniyor.
Aradaki fark, fazla kilo ve obezitenin ekonomik yükünün yalnızca hastanelerde ve sağlık kuruluşlarında ortaya çıkmadığını gösteriyor.
Erken ölüm, işe devamsızlık ve çalışırken ortaya çıkan üretkenlik kayıpları toplam ekonomik yükün önemli bir bölümünü oluşturabiliyor.
Bu nedenle sağlık hizmetlerinin görece daha düşük maliyetli olduğu ülkelerde sağlık sistemine yansıyan fatura daha sınırlı görünürken ekonominin tamamındaki kayıp çok daha yüksek olabiliyor.
Türkiye'de obezitenin sağlık faturası ne kadar?
Türkiye için ülkeye özgü ve yalnızca obeziteyi inceleyen hakemli bir ekonomik değerlendirme de bulunuyor.
Obesity Facts'te yayımlanan retrospektif modelleme çalışmasında geçmiş sağlık harcamaları ve Türkiye Sağlık Araştırması verilerinden yararlanılarak yetişkin obezitesinin 2021 yılı ekonomik yükü hesaplandı.
Çalışmaya göre yetişkin obezitesinin Türkiye'deki toplam ekonomik yükünün 2021 satın alma gücü paritesiyle yaklaşık 66,9 milyar dolar olduğu tahmin edildi.
Bunun yaklaşık 27,4 milyar doları doğrudan maliyetlerden, 39,5 milyar doları ise dolaylı maliyetlerden oluştu.
Buradaki 27,4 milyar dolarlık tutar yalnızca hastane, ilaç ve diğer tıbbi hizmetleri ifade etmiyor. Hesaplamaya doğrudan tıbbi maliyetlerin yanı sıra doğrudan tıbbi olmayan maliyetler de dahil ediliyor.
Araştırmada obeziteyle ilişkili doğrudan tıbbi maliyetlerin ise Türkiye'nin toplam sağlık harcamalarının yaklaşık yüzde 8,4'üne karşılık geldiği hesaplandı.
Toplam ekonomik yükün 2021'de gayrisafi milli hasılanın yaklaşık yüzde 2,6'sına denk geldiği tahmin edildi.
Türkiye çalışması ile World Obesity Atlas verilerinin doğrudan karşılaştırılması doğru değil.
Bunun üç temel nedeni bulunuyor. Türkiye çalışması yalnızca obeziteyi incelerken Atlas fazla kilo ile obeziteyi birlikte değerlendiriyor. Türkiye araştırması satın alma gücü paritesine göre hesaplama yaparken Atlas sabit ABD doları kullanıyor. Ayrıca Türkiye çalışması 2021 için modelleme yaparken Atlas ülkelerin 2035'e ilişkin projeksiyonlarını veriyor.
Ekonomik yükün önemli bölümü kronik hastalıklarla ilişkili
Fazla kilo ve obezite sağlık bütçelerine yalnızca ayrı bir tedavi kalemi olarak yansımıyor.
Yüksek beden kitle indeksi; tip 2 diyabet, kalp ve damar hastalıkları, inme, osteoartrit ve bazı kanserler için önemli bir risk faktörü.
Dünya Sağlık Örgütü, fazla kilo ve obezitenin kardiyovasküler hastalıklar, tip 2 diyabet, kas-iskelet sistemi hastalıkları ve bazı kanserlerle ilişkili olduğunu bildiriyor.
OECD modellemesi de yüksek beden kitle indeksine bağlı sağlık harcamalarının önemli bölümünün diyabet, kalp-damar hastalıkları, kanser ve diğer kronik hastalıkların tedavisinden kaynaklandığını gösteriyor.
Bu nedenle ekonomik yük yalnızca kaç kişinin fazla kilolu veya obez olduğuna değil, ilişkili kronik hastalıkların görülme sıklığına ve bu hastalıkların ne kadar süre tedavi gerektirdiğine de bağlı.
Düşük ve orta gelirli ülkelerde yük daha hızlı büyüyebilir
Bugün mutlak dolar tutarları açısından en büyük ekonomik yükler büyük ekonomilerde görülse de gelecekteki artışın özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde daha hızlı gerçekleşebileceği tahmin ediliyor.
161 ülkeyi kapsayan BMJ Global Health modelinde 2019-2060 döneminde toplam ekonomik maliyetlerin yüksek gelirli ülkelerde yaklaşık dört katına çıkabileceği hesaplandı.
Aynı modelde düşük ve orta gelir gruplarındaki ülkelerde artışın başlangıç düzeylerine göre yaklaşık 12 ila 25 kata ulaşabileceği öngörüldü.
World Obesity Atlas 2025 ise sağlık sistemlerinin artan yükü karşılama kapasitesine ilişkin başka bir soruna dikkat çekiyor.
Rapora göre değerlendirilen ülkelerin yalnızca yüzde 7'sinde sağlık sistemleri artan obezite yükünü karşılamaya yeterince hazırlıklı olarak sınıflandırılıyor.
Yüzde 5'lik değişim bile yüz milyarlarca dolarlık fark oluşturabilir
Ekonomik modeller, fazla kilo ve obezite prevalansındaki görece sınırlı değişikliklerin bile uzun vadede büyük ekonomik sonuçlar oluşturabileceğine işaret ediyor.
BMJ Global Health çalışmasında, 2020-2060 döneminde beklenen fazla kilo ve obezite prevalansının projeksiyonların yüzde 5 altında gerçekleştiği varsayımsal senaryoda küresel ekonomik maliyetlerin yılda ortalama yaklaşık 429 milyar dolar daha düşük olabileceği hesaplandı.
Prevalans artışının durdurularak 2019 düzeyinde tutulduğu varsayımsal senaryoda ise yıllık ortalama ekonomik maliyet azalmasının yaklaşık 2,2 trilyon dolara ulaşabileceği tahmin edildi.
Bu rakamlar gerçekleşmiş tasarrufları değil, ekonomik model üzerinden oluşturulan varsayımsal senaryoların sonuçlarını ifade ediyor.
Sonuç olarak fazla kilo ve obezitenin ekonomik faturası yalnızca sağlık kuruluşlarındaki tedavi giderlerinden oluşmuyor.
Hastane başvuruları, ilaç kullanımı ve kronik hastalıkların tedavisi sağlık bütçelerini etkilerken; işe devamsızlık, çalışırken üretkenlik kaybı ve erken ölüm ekonomik yükü sağlık sisteminin dışına taşıyor.
2035 projeksiyonlarında ABD ve Çin toplam ekonomik etki açısından trilyon dolar düzeyine ulaşırken ülkeler arasında sağlık sistemine yansıyan maliyet açısından önemli farklılıklar görülüyor.
Türkiye'ye özgü çalışma ise yalnızca obeziteye bağlı doğrudan tıbbi maliyetlerin dahi toplam sağlık harcamaları içinde dikkate değer bir pay oluşturabileceğine işaret ediyor.
Fazla kilo ve obezite bu nedenle yalnızca bireysel sağlık açısından değil, sağlık sistemlerinin ve ülke ekonomilerinin uzun vadeli mali sürdürülebilirliği açısından da önemli bir başlık oluşturuyor.
6. Kaynaklar
- World Obesity Federation — World Obesity Atlas 2023
- World Obesity Federation — World Obesity Atlas 2025
- Okunogbe A. ve çalışma arkadaşları — Economic Impacts of Overweight and Obesity: Current and Future Estimates for 161 Countries, BMJ Global Health, 2022
- OECD — The Heavy Burden of Obesity
- Dünya Sağlık Örgütü — Obesity and Overweight
- Annual Health Expenditures by Body Mass Index Categories and the Economic Impact of Obesity in Türkiye: A Retrospective Modeling Study, Obesity Facts, 2025
