KAN GAZINDA HCO₃⁻ NEDİR?
HCO₃⁻, yani bikarbonat, vücudun asit-baz dengesini koruyan başlıca tamponlardan biridir. Kan gazında metabolik bileşenin değerlendirilmesinde kullanılır.
Düşük HCO₃⁻ metabolik asidozu, yüksek HCO₃⁻ ise metabolik alkalozu düşündürebilir. Ancak sonuç tek başına yorumlanmaz; pH ve pCO₂ mutlaka birlikte değerlendirilir.
HCO₃⁻ KAÇ OLMALI?
Arteriyel kan gazında sık kullanılan HCO₃⁻ referans aralığı yaklaşık 22–28 mmol/L'dir.
Laboratuvar ve cihazlar arasında küçük farklılıklar bulunabilir. Bu nedenle kişinin kendi raporundaki referans aralığı esas alınmalıdır.
HCO₃⁻ 18 NE DEMEK?
18 mmol/L düşük bikarbonat değeridir.
pH da düşükse metabolik asidoz olasılığı güçlenir. Diyabetik ketoasidoz, laktik asidoz, böbrek yetmezliği, ağır ishal veya bazı zehirlenmeler neden olabilir.
Ancak pH yüksek ve pCO₂ düşükse HCO₃⁻ 18, kronik solunumsal alkaloza böbreklerin verdiği kompansatuvar yanıt da olabilir.
HCO₃⁻ 20 NE DEMEK?
20 mmol/L çoğu referans aralığında hafif düşük kabul edilir.
Metabolik asidozun erken veya hafif dönemlerinde görülebilir. İshal nedeniyle bikarbonat kaybı veya böbrekten asit atılımının bozulması gibi nedenler düşünülebilir.
Sonucun önemi pH, pCO₂, elektrolitler ve anyon açığıyla birlikte değerlendirilir.
HCO₃⁻ 24 NE DEMEK?
24 mmol/L çoğu arteriyel kan gazı referansında normal aralıktadır.
Ancak bikarbonatın normal olması tek başına asit-baz bozukluğu olmadığı anlamına gelmez. Birden fazla bozukluğun aynı anda bulunması veya kompansasyon sonucunda HCO₃⁻ normal görünebilir.
HCO₃⁻ 30 NE DEMEK?
30 mmol/L çoğu referans aralığının üzerindedir.
pH yüksekse metabolik alkaloz düşünülebilir. Uzun süren kusma, bazı diüretikler, sıvı ve klor kaybı sık nedenler arasındadır.
pCO₂ yüksekse HCO₃⁻ 30, kronik solunumsal asidoza böbreklerin verdiği kompansasyonun parçası da olabilir.
HCO₃⁻ DÜŞÜKLÜĞÜ NEDEN OLUR?
Bikarbonat düşüklüğünün en önemli nedenlerinden biri metabolik asidozdur.
Diyabetik ketoasidoz, laktik asidoz, ileri böbrek yetmezliği ve bazı zehirlenmeler vücutta asit birikimine yol açabilir.
Şiddetli veya uzun süren ishalde ise bağırsaktan doğrudan bikarbonat kaybedilebilir.
Kronik solunumsal alkalozda da böbrekler fazla bikarbonatı atarak HCO₃⁻ düzeyini düşürür.
HCO₃⁻ DÜŞÜK, pH DÜŞÜK NE DEMEK?
Bu kombinasyon metabolik asidozu düşündürür.
Böyle bir durumda pCO₂'nin de düşmesi beklenebilir; çünkü akciğerler daha hızlı solunumla CO₂ atarak asitliği azaltmaya çalışır.
Diyabetik ketoasidoz, laktik asidoz, böbrek yetmezliği ve bikarbonat kaybı önemli nedenler arasındadır.
HCO₃⁻ DÜŞÜK, pCO₂ DÜŞÜK NE DEMEK?
İki olasılık özellikle önemlidir.
Primer sorun metabolik asidozsa pCO₂ kompansasyon amacıyla düşebilir.
Primer sorun kronik solunumsal alkalozsa ise düşük pCO₂'ye karşı böbrekler HCO₃⁻'ü azaltmış olabilir.
Hangi mekanizmanın baskın olduğunu pH ve klinik tablo belirler.
HCO₃⁻ YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?
Yüksek bikarbonat metabolik alkalozda görülebilir.
Uzun süren kusma, mide sıvısının kaybı, bazı diüretikler, sıvı kaybı, potasyum düşüklüğü ve mineralokortikoid fazlalığı neden olabilir.
Kronik solunumsal asidozda da böbrekler CO₂ yüksekliğini telafi etmek için daha fazla bikarbonat tutar.
HCO₃⁻ YÜKSEK, pH YÜKSEK NE DEMEK?
Bu tablo metabolik alkalozu düşündürür.
Örneğin uzun süren kusmada mide asidi kaybedilir. Vücutta göreceli bikarbonat fazlalığı gelişerek pH yükselebilir.
pCO₂'nin de bir miktar yükselmesi solunumsal kompansasyonun sonucu olabilir.
HCO₃⁻ YÜKSEK, pCO₂ YÜKSEK NE DEMEK?
Kronik solunumsal asidozda görülebilir.
Örneğin uzun süredir CO₂ tutan bazı KOAH hastalarında pCO₂ yüksekken böbrekler bikarbonat tutarak pH'nın aşırı düşmesini önlemeye çalışır.
Bu nedenle yüksek HCO₃⁻ her zaman metabolik alkaloz anlamına gelmez.
HCO₃⁻ DÜŞÜKLÜĞÜNDE ANYON AÇIĞI NEDEN ÖNEMLİ?
Metabolik asidoz saptandığında nedenin ayrımında anyon açığı önemli olabilir.
Ketoasidoz, laktik asidoz, böbrek yetmezliği ve bazı toksinlerde anyon açığı yükselebilir.
İshal veya bazı renal tübüler asidozlarda ise HCO₃⁻ düşük olmasına rağmen anyon açığı normal kalabilir.
KAN GAZINDA HCO₃⁻ İLE BİYOKİMYADAKİ CO₂ AYNI MI?
Tam olarak değil.
Kan gazı cihazındaki HCO₃⁻ çoğunlukla ölçülen pH ve pCO₂ değerlerinden hesaplanır.
Rutin biyokimya panelindeki total CO₂ ise doğrudan ölçülür ve büyük ölçüde bikarbonatı yansıtır. Serum total CO₂ için referans aralığı genellikle kan gazındaki HCO₃⁻ aralığından biraz farklı olabilir.
İki sonuç arasında belirgin uyumsuzluk varsa örnek koşulları ve ölçüm yöntemi değerlendirilmelidir.
HCO₃⁻ NASIL YÜKSELTİLİR?
Tedavi yalnızca laboratuvar rakamını yükseltmeye yönelik değildir.
Metabolik asidozun nedeni diyabetik ketoasidozsa insülin ve sıvı tedavisi, laktik asidozsa dolaşım ve oksijenlenmenin düzeltilmesi, ishal varsa sıvı-elektrolit kaybının giderilmesi gerekir.
Sodyum bikarbonat her düşük HCO₃⁻ sonucunda rutin olarak verilmez.
HCO₃⁻ NASIL DÜŞÜRÜLÜR?
Yüksek bikarbonatta da temel neden tedavi edilir.
Kusma veya diüretik kullanımına bağlı sıvı-klor kaybında uygun sıvı ve elektrolit tedavisi gerekebilir.
Kronik solunumsal asidoz nedeniyle HCO₃⁻ yüksekse asıl sorun ventilasyon bozukluğudur; yalnızca bikarbonatı düşürmeye çalışılmaz.
HCO₃⁻ NE ZAMAN HIZLI DEĞERLENDİRİLMELİ?
Tek bir bikarbonat değeri herkeste aynı aciliyeti taşımaz.
HCO₃⁻ düşüklüğüne belirgin pH düşüklüğü, hızlı ve derin solunum, bilinç değişikliği, şok, ciddi halsizlik veya çok yüksek kan şekeri ve keton eşlik ediyorsa hızlı değerlendirme gerekir.
Yüksek HCO₃⁻ ile birlikte belirgin alkalemi, ciddi kas krampları, ritim bozukluğu veya bilinç değişikliği de önemlidir.
SIK SORULAN SORULAR
HCO₃⁻ 18 düşük mü?
Evet. Çoğu arteriyel kan gazı referansında düşüktür. Metabolik asidoz veya solunumsal alkaloza kompansasyon nedeniyle görülebilir.
HCO₃⁻ 20 tehlikeli mi?
Hafif düşüktür ancak tek başına tehlike derecesini göstermez. pH, pCO₂ ve düşüklüğün nedeni önemlidir.
HCO₃⁻ 24 normal mi?
Çoğu laboratuvarda normal aralıktadır. Ancak pH ve pCO₂ de birlikte değerlendirilmelidir.
HCO₃⁻ 30 yüksek mi?
Çoğu kan gazı referansında yüksektir. Metabolik alkaloz veya kronik solunumsal asidoza kompansasyon nedeniyle görülebilir.
HCO₃⁻ düşükse asidoz kesin mi?
Hayır. Düşük HCO₃⁻ primer metabolik asidozda görülebileceği gibi kronik solunumsal alkaloza kompansasyon sonucu da gelişebilir.
TIBBİ UYARI
HCO₃⁻ sonucu tek başına asidoz veya alkaloz tanısı koydurmaz. Belirgin bikarbonat bozukluğuna pH değişikliği, hızlı veya yavaş solunum, bilinç değişikliği, şok ya da ciddi genel durum bozukluğu eşlik ediyorsa hızlı tıbbi değerlendirme gerekir. Bikarbonat tedavisi yalnızca laboratuvar sonucuna bakılarak başlanmamalıdır.
KAYNAKLAR
Merck Manual Professional Edition — Acid-Base Disorders; Metabolic Acidosis; Metabolic Alkalosis
MedlinePlus Medical Encyclopedia — Blood Gases
