Askerî cerrahinin iki bin yıllık sorusu hep aynı kaldı: çok yaralı, az cerrah, kısıtlı zaman. Roma lejyonlarından Karabağ cephelerindeki sahra hastanelerine ve geleceğin harp cerrahisine uzanan hikâyeyi anlatıyorum.
Ekim 2020'de, Ağcabedi'deki cephe hastanesinde bir sabah ameliyathanede yalnızca bir cerrah ve bir asistan kalmıştı. Cerrahın anlatımına göre hastane bir dron saldırısında hasar görmüştü. Başka branşlardan meslektaşlarını çağırdılar ve ameliyatlar durmadı. 6-7 Ekim'den sonra ağır yaralı sayısı arttı; bazı günler hastaneye otuz, kırk, hatta elli yaralı geldi.
Bu sahne yeni değil. Askerî cerrahinin tarihi, çok yaralı, az cerrah ve kısıtlı zaman denklemine verilen cevapların tarihidir. Önce bu cevapları, sonra aynı denklemin Karabağ'da nasıl çözüldüğünü anlatacağım.
Roma'dan Paré'ye: askerî hekimlik nasıl doğdu?
Antik dünyada bugünkü askerî tıba en çok yaklaşan ordu Roma ordusuydu: yalnızca yaralıya bakan hekimleri değil, yaralı ve hastayı tedavi etmek için kurulmuş sabit askerî hastaneleri de vardı.
Barutlu silahlar işleri değiştirdi. Kurşun yaraları, açık kırıklar, kafatası yaralanmaları cerrahın karşısına yeni biçimlerde çıkıyordu. 16. yüzyılın büyük Fransız cerrahı Ambroise Paré, ateşli silah yaralarının kaynar yağla dağlanmasına karşı çıktı ve ampütasyonda damarın bağlanmasını savundu. Yarayı daha fazla yakmamak ve kanamayı kontrollü biçimde durdurmak, bugün de harp cerrahisinin iki sütunu.
Triyaj nereden geldi, eter ve debridman savaş alanına nasıl girdi?
Napolyon savaşları yaralıları sıraya koyma fikrini getirdi. Triyaj sözcüğü, Fransızca'da ayıklamak anlamına gelen trier fiilinden gelir; sınıflama uygulaması yaklaşık 1792'de İmparatorluk Muhafızları'nın baş cerrahı Dominique Jean Larrey'e atfedilir. Larrey ayrıca yaralıyı cepheden hızla almak için “uçan ambulans” tasarladı.
Hikâyenin bir bölümü bizim coğrafyada geçiyor. Hendriks ve arkadaşlarının aktardığına göre 1847'de Çar I. Nikolay, Nikolay Pirogov'u Kafkas Savaşı'nda eter anestezisini savaş alanında göstermesi için bölgeye gönderdi. Pirogov Kırım Savaşı'nda kitlesel yaralı yönetiminde triyajı kullandı ve savaş mağdurlarına rütbe ya da uyruğa bakılmaksızın tıbbi yardım sağlanmasını öngören uluslararası bir anlaşma çağrısı yaptı; aynı makale onu Kızıl Haç'ın öncülerinden ve kurucu ortaklarından biri olarak anıyor.
Bir başka Rus ordu cerrahı Carl von Reyher ise yaranın kendisine bakıyordu. Lister'in kliniğini gördükten sonra kirli ateşli silah yaralarında erken debridmanı antisepsiyle birleştirdi ve ölüm oranının %66'dan %23'e indiğini gösterdi. Çalışmaları yıllarca yok sayıldı; ancak otuz yıldan fazla sonra, Birinci Dünya Savaşı'nda Müttefik cerrahlar ateşli silah yaralarında erken eksizyonu ve yaranın gecikmiş kapatılmasını kural olarak benimsedi. Yarayı temizle, hemen kapatma ilkesi bugün de geçerli.
Tıphane-i Amire'den Gülhane'ye
Türkiye'de modern tıp ve cerrahi eğitiminin, II. Mahmud'un onayıyla 14 Mart 1827'de kurulan Tıphane-i Amire ve Cerrahhane-i Amire'de başladığı kabul edilir; Cerrahhane ordu için cerrah yetiştirmeyi amaçlıyordu. Gülhane'deki askerî tıp okulu ve hastane ise cerrah Robert Rieder tarafından 1898'de kuruldu. Gülhane bugün de bu hikâyenin bir parçası: aşağıda göreceğimiz gibi Azerbaycanlı askerî hekimlerin bir kısmı orada uzmanlık yapıyor.
Yirminci yüzyıl: yöntemden sisteme
Duenes ve Egol'ün 2026 tarihli tarihsel derlemesi, savaşların cerrahiyi nasıl biçimlendirdiğini anlatıyor. Birinci Dünya Savaşı'nda femur kırığının Thomas ateliyle erken sabitlenmesi ölümleri belirgin biçimde azalttı. İkinci Dünya Savaşı antibiyotikleri ve intramedüller çiviyi getirdi. Kore ve Vietnam savaşlarında tahliye hızlandı ve bakım, yaralıyı yaralanma noktasından kesin tedavi merkezine adım adım taşıyan kademelere ayrıldı; hasar kontrolü cerrahisinin zemini böyle hazırlandı.
Irak ve Afganistan'daki asıl yenilik bir alet değil, bir ağdı. Henry ve arkadaşlarının anlattığına göre dağınık yapılar, standart ve kanıta dayalı protokoller üreten Ortak Travma Sistemi'nde birleşti. Kellermann ve arkadaşları, bu odaklı performans iyileştirmenin ağır savaş yaralarında vaka ölüm hızını yarıya indirerek savaş tarihinin en düşük düzeyine getirdiğini yazıyor.
Sistem önce nerede kaybettiğini ölçtü. 2001-2011'de Irak ve Afganistan'da ölen 4.596 Amerikan askerinin incelenmesinde, yaralanma ölümlerinin %87,3'ü hastaneye ulaşmadan olmuştu. Hastane öncesi ölümlerin %24,3'ü kurtarılabilir sayıldı ve bunların %90,9'unda neden kanamaydı; kanamaların çoğu gövdeden (%67,3), geri kalanı kasık ve koltuk altı gibi bağlantı bölgelerinden (%19,2) ve ekstremitelerden (%13,5) geliyordu. Zamanın ağırlığı da ölçüldü: 2007-2015'te yaralanan 5.269 askerde 30 günde ölen 728 kişinin %68'i ilk saat içinde kaybedilmişti ve yaralının ilk saat içinde cerrahi ekibe devri, 24 saatlik ölüm riskinin daha düşük olmasıyla ilişkiliydi. Çalışma geriye dönük; bu bir ilişkidir, nedensellik kanıtı değil.
Ekstremite kanamasında cevap basitti: turnike. 2006'da Bağdat'taki bir savaş hastanesinde ağır ekstremite travmalı 2.838 yaralıdan 232'sinde turnike uygulanmıştı; şok gelişmeden uygulanan turnike sağkalımla güçlü biçimde ilişkiliydi (%90'a karşı %10) ve hiçbir uzuv doğrudan turnikeye bağlı kaybedilmedi. Bu gözlemsel bir çalışmaydı, ama turnike bugün ABD ordusunda her askere verilen bir teçhizat.
Hastane tarafında hasar kontrolü resüsitasyonu yerleşti: kanamalı hastada kanamayı hızla durdurmak, erken tam kan ya da dengeli kan ürünü vermek, kristaloidi kısıtlamak ve kanama kontrolü sağlanana dek sınırlı hipotansiyonu kabul etmek. Lammers ve Holcomb'un derlemesine göre bu bugün travma resüsitasyonunda standart bakım sayılıyor; hedefler kafa travması eşlik ettiğinde değişir.
Birinci Karabağ Savaşı: cepheden sekiz kilometre geride
Azerbaycan için bu tarih soyut değil. 1988-1994 arasındaki savaşta ülke topraklarının yaklaşık yüzde 20'si işgal altında kaldı. Bu dönemin tıbbi yönüne dair elde az kayıt var. Bunlardan biri, Azerbaycan Tıp Üniversitesi'nden Z. A. Salakhov'un 2009 tarihli çalışması.
Salakhov, 1992-1994 arasında Karabağ bölgesinde çalışan askerî sahra cerrahi hastanesinde tedavi edilen 6.552 silahlı yaralıyı inceliyor. Yaraların %47,5'i kurşun, %43,6'sı şarapnel, %8,9'u mayın-patlama kaynaklıydı; en sık alt ekstremiteler etkilenmişti (%38,0). Yazara göre hastane ön hattan 8-12 kilometre geride konuşlandırılmıştı. Yaralıların %21,5'i ağır, %10,8'i kritik durumdaydı ve genel ölüm oranı %3,1'di (204 kişi).
Bu veriyi dikkatle okumak gerekiyor. Çalışma tek merkezli, yazarın kendi bildirimine dayanıyor ve karşılaştırma grubu yok. %3,1, hastaneye ulaşabilenler içindeki orandır; yolda ölenler paydada yok. Makalenin İngilizce özeti ile ana metni yaralıların ne zaman ulaştığı konusunda birbirini tutmuyor görünüyor; bu yüzden süre ile sonuç arasındaki ilişki buradan çıkarılamaz. Değeri başka yerde: savaşın ortasında yaralıları sayan, sınıflayan ve sonuçlarını kaydeden bir cerrahi ekibin bulunduğunu göstermesi.
İkinci Karabağ Savaşı: seyyar hastaneler ve ağır bir yük
27 Eylül-10 Kasım 2020'de yaşanan 44 günlük savaşta Savunma Bakanlığı'nın sağlık hizmeti yetkilisinin açıkladığına göre işgalden kurtarılan topraklarda iki sahra hastanesi ve birkaç ilk yardım noktası günün 24 saati hizmet verdi. Aynı açıklamaya göre Aralık 2020'de 1.245 asker hastanelerde tedavi görüyordu; bakanlığın 42 sağlık çalışanı hayatını kaybetmiş, 150'si yaralanmıştı, ölenlerin dokuzu hekimdi. Bakanlık, savaşın ilk gününden itibaren cephenin farklı yönlerinde seyyar sahra hastanelerinin ve çeşitli branşlardan hekimlerden oluşan seyyar tıbbi grupların kesintisiz çalıştığını bildirdi.
Sahadaki hekimler bu yükü nasıl taşıdı? Anadolu Ajansı'na konuşan hekimlere göre Ankara'da Gülhane'de çalışan ve eğitim gören Azerbaycanlı askerî hekimlerin bir kısmı savaş başlayınca gönüllü olarak ülkeye döndü ve uzmanlıklarına göre dört farklı askerî hastaneye dağıtıldı. Seyyar hastane ilerleyen ordunun ardından hareket ederek yaralıyı taşıma süresini kısaltmayı hedefliyordu. Hekimler, mermilerin hastane avlusuna düştüğünü, birçok geceyi bodrumda geçirdiklerini ve bombardıman sırasında bile başlamış ameliyatı tamamladıklarını anlatıyor.
Azerbaycan Tıp Üniversitesi'nin Hərbi Tibb Fakültesi, 27 Eylül'de savaş hazırlığı sinyali aldı. Personel ertesi sabah önceden belirlenmiş noktalara sevk edildi: 24 subay, 77 asistan hekim (rezident) ve 20 sağlık memuru (feldşer). Rezident hekimler Ağdam, Şamkir ve Füzuli'deki sahra hastanelerinde cerrah yardımcısı, cerrah ve travmatolog olarak çalıştı; fakülte hekimlerinin bir kısmı cephe hastanelerinde, bir kısmı arka cephede Merkezi Askerî Klinik Hastane'de görev aldı. Üniversite gazetesinin aktardığına göre bazı hekimler savaş alanına girerek yaralıya ilk müdahaleyi orada yaptı. Bir hekim yaralıların yaklaşık %90'ının şarapnel yaralanması olduğunu bildiriyor; bir diğeri ilk üç hafta neredeyse hiç dinlenmeden çalıştıklarını anlatıyor.
Ağcabedi'deki cerrahın anlatımı da bu tabloyla örtüşüyor: yaraların çoğu şarapneldi; karın, göğüs, üriner sistem ve kafa yaralanmaları ağırdı. Bacak kemiklerindeki ağır hasar nedeniyle sonradan travmatologlar da devreye girdi. Durumu elverenler ileri tedavi için Bakü'ye gönderildi.
İki savaşı otuz yıl ayırıyor. 1992-1994'te anlatılan hastane cepheden sekiz-on iki kilometre geride kuruluyordu. 2020'de seyyar hastane ilerleyen ordunun peşinden gidiyor, bir hastanenin avlusuna mermi düşüyor, bir başkası dron saldırısında hasar görüyor. Yakınlık hız demek, ama aynı zamanda risk demek. Şunu da söylemek gerekir: 2020 için elimizde yük ve örgütlenme anlatıları var; ölüm, geri dönüş ya da tahliye süresi gibi sonuç verisi yayımlanmış değil.
Modern savaşların cerrahi sonuçları
Hayatta kalma oranlarının yükselmesi cerrahın işini kolaylaştırmadı; zor olduğu yeri değiştirdi. Modern savaşların cerrahi bilançosuna dört başlıkta bakıyorum.
Dron ve patlama yaralanmaları
Dronlar savaşa iki yönden girdi: bir yaralanma mekanizması olarak ve tıbbi zincir için bir tehdit olarak. Nowadly ve arkadaşlarının derlemesine göre insansız hava araçları keşiften saldırıya genişledi; sürekli hava gözetimi ve hassas vuruşlar yaralanma noktasındaki bakımı, uzamış saha bakımını ve tahliyeyi tehdit ediyor.
Patlama yaralanması tek bir mekanizma değildir. Klasik sınıflamada basınç dalgasının kendisi hava içeren organları (akciğer, kulak zarı, barsak) zedeler; savrulan parçalar delici yaralar açar; kişi savrulup çarpabilir; yanık ve toksik etkiler de eklenir. Karabağ saha anlatılarında öne çıkan bu sınıflamadaki parça (şarapnel) yaralanmasıydı. Gazilerde ise patlamaya maruz kalmış olmak, uyku bozukluğu, baş dönmesi, hafıza sorunu ve sinirlilik gibi kalıcı belirtilerin başlıca belirleyicisiydi. Yani sahada görünen yara ile yıllar sonra taşınan yük aynı patlamadan, ama farklı yollardan geliyor.
Çoklu travma
Patlama çoğu zaman tek bir organı değil, birkaç sistemi birden yaralar. Böyle bir hastada cerrah her şeyi tek seferde onarmaya çalışmaz; hasar kontrolü yapar: kanamayı ve kirlenmeyi kontrol eder, ameliyatı kısa tutar, kesin onarımı hasta düzeldikten sonraya bırakır. Kanamayı durdurmak için konan gazlı tampon, doktrin gereği bir ila üç gün sonra planlı bir yeniden ameliyatta çıkarılıyor ya da değiştiriliyor. Cha ve arkadaşlarına göre tahliyenin yapılamadığı uzak ortamlarda tampon üç günden uzun kalabilir; yaya askerlerde görülen karmaşık patlama yaralanması dışında çoğu tamponun üç günlük pencerede mutlaka çıkarılması gerekmiyor.
Uzuv kurtarma
Uzuv kurtarma harp cerrahisinin en eski tartışmalarından biri ve cevabı değişiyor. Vogt ve arkadaşlarına göre yaklaşım, yalnızca hayatta kalmaya odaklanmaktan işlevi korumaya ve yeniden topluma katılmaya doğru evrildi; İkinci Dünya Savaşı'ndaki yüksek ampütasyon oranlarının arkasında sınırlı damar onarımı ve uzamış iskemi vardı. Ama hikâye “kurtarılan her uzuv kazançtır” diye bitmiyor. METALS verilerinin ikincil analizinde, Irak ve Afganistan'da ağır alt ekstremite yaralanması geçiren 161 askerde ampütasyon, ayak bileği-arka ayak ve proksimal tibia yaralanmalarında uzuv kurtarmaya göre işlev ve günlük aktivite skorlarında daha iyi sonuç vermişti. Ampütasyona giden ve uzvu kurtarılan hastaların baştan eşit olmaması bu sonucu yorumlamayı zorlaştırıyor; yazarlar da sivil ve askerî sonuçların birbirine genellenemeyeceğini vurguluyor.
Savaş sonrası bakım ve rehabilitasyon
Daha çok yaralı hayatta kaldıkça, uzun süreli sakatlıkla yaşayanların sayısı da artıyor. Bu yüzden rehabilitasyon artık ameliyattan sonraki bir adım sayılmıyor: aynı derlemeye göre akut aşamadan başlayıp iyileşme boyunca paralel sürmeli, askerî ortamda erken planlama ve disiplinler arası iş birliği gerektiriyor.
Karabağ'da bu izlemeye askerî hastane hekimleri de katkı veriyor. Merkezi Askerî Hastane'nin hekimleri 1.280 gazide hafif travmatik beyin hasarının uzun dönem seyrini izledi; kalıcı belirtilerin başında uyku bozuklukları (%39,8) ve kulak çınlaması (%28,1) geliyordu. Merkezi Askerî Hastane ve Gülhane hekimlerinin ortak çalışmasında 2.000 gazi beş yıl izlendi: travma sonrası epilepsi, hafif travmatik beyin hasarı olanlarda %4,5, kontrollerde %1,3 bulundu; patlama kaynaklı yaralanmalarda oran %5,7, patlama dışı travmada %2,3'tü. İki çalışma da geriye dönük; bulgular ilişkiyi gösteriyor, nedeni kanıtlamıyor. Ama askerî hastane hekimlerinin yalnızca ameliyat etmediğini, kayıt tuttuğunu ve izlediğini gösteriyor.
Geleceğin harp cerrahisi
Gelecek Ukrayna'da şimdiden görülüyor. Young ve arkadaşlarının derlemesine göre asıl sorun tartışmalı tahliye: sürekli insansız hava gözetimi, hassas atışlar, sağlık altyapısına saldırılar ve uzayan tahliye süreleri Irak ve Afganistan'da edinilen varsayımları sarsıyor. Karşılığında resüsitasyon ve cerrahi kapasite dağıtıldı, cepheye yakın kan desteği genişletildi, telemedisin ve insansız sistemler kullanılmaya başlandı. Aşağıdaki dört başlık bu tabloya verilen cevapları ve sınırlarını anlatıyor.
Yapay zekâ
Bir derlemeye göre yapay zekâ, savaş alanı triyajında klinik kararın yerine geçmeyecek; insan dikkatinin yetmediği yerde durum farkındalığını ve önceliklendirmeyi sürdüren bir destek olacak. Giyilebilir sensörler, erken uyarı sistemleri ve dijital yaralı kaydı yakın vadede mümkün; bireyselleştirilmiş öngörücü triyaj hâlâ araştırma aşamasında. Veri kalitesi, otomasyon yanlılığı ve etik sınırlar başlıca kısıtlar.
Robotik cerrahi
Robotik cerrahi bu dört başlık içinde en az veriyle konuşulanı. Savaş alanındaki klinik kullanıma dair doğrudan veri yok; en yakın kaynak, tahliyenin imkânsız olduğu uzay görevleri için yazılmış bir derleme. Oradaki uzaktan yönlendirmeli sistemler simüle ve yörünge ortamlarında uygulanabilir bulunmuş; güvenilirlik, eğitim ve etik sorunlar çözülmüş değil. Bugün için bu bir vaat; ameliyathanede cerrahın yerini alan bir gerçek değil.
Uzaktan tıbbi destek
Daha olgun olan teknoloji telemedisin. İngiliz Ranger Alayı'nda geliştirilen sistem, sahada çoğu zaman yalnız çalışan medikin canlı klinik veri ve görüntüsünü uzaktaki destek hekime aktarıyor; böylece medik kendi yetkinliğinin ötesinde karar verebiliyor. Geliştiricilerine göre telemedisin bir platform olarak değil, birden çok araçla sağlanabilecek bir yetenek olarak düşünülmeli.
Otonom tahliye sistemleri
Tahliyenin tehlikeye girdiği yerde akla ilk gelen cevap insansız taşıyıcılar. Aynı dron derlemesine göre insansız hava sistemleri kan ürünü, kritik ilaç ve ekipman ulaştırmada etkili oldu; yaralı tahliyesi umut verici, ama taşıma kapasitesi, gemide sağlık personeli bulunmaması ve uygun triyaj protokollerinin eksikliği sınırlayıcı. Elektronik harp ve karşı-İHA önlemleri de bu sistemlere müdahale riski doğuruyor.
Tartışma
Bu yazıdaki hikâyenin iki ekseni var: yaralıya ulaşma süresi ve yaranın biyolojisi. Larrey'in uçan ambulansından helikopter tahliyesine, Karabağ'ın seyyar hastanelerinden Ukrayna'daki tartışmalı tahliyeye kadar ilk eksen cerrahın yaralıya erişimini belirledi. Eter, antisepsi, antibiyotik, kan ve turnike ise ikinci eksende, yani kanamayı, enfeksiyonu ve doku kaybını yenmekte işe yaradı. Geleceğin teknolojilerini de bir çıkış yolu olarak değil, bu iki ekseni zorlayan koşullarda cerrahın erişimini genişletme çabası olarak okumak daha doğru.
Pirogov'un bir buçuk yüzyıl önce çağırdığı koruma da yeniden gündemde: hastane avlusuna mermi düşüyor, bir hastane dronla hasar görüyor, Ukrayna'da sağlık altyapısı saldırı altında. Tıbbi tarafsızlık, harp cerrahisinin yalnızca yöntemlerinin değil, hukukunun da konusu.
Değerlendirmenin sınırları var. Yazı sistematik değil, anlatı niteliğinde bir derleme; kaynaklar PubMed taramasına, resmî açıklamalara ve saha anlatılarına dayanıyor. Karabağ'a ait klinik veri azdı ve çoğu resmî açıklama, saha anlatısı ya da tek merkezli geriye dönük çalışma olduğu için oranlar karşılaştırma değil, tabloyu tarif etmek için kullanılmalı. Travma sistemlerinin başarısına ilişkin verilerin çoğu Amerikan ve müttefik ordulardan geliyor ve doğrudan genellenemiyor. Yapay zekâ, robotik ve otonom tahliye başlıklarındaki kaynakların büyük kısmı derleme ya da editoryal; saha sonuçları henüz yok.
Bu çerçeveden bir öneri çıkıyor. Irak ve Afganistan'daki sıçramanın arkasında ölçülen ve kayıt altına alınan veri vardı. Karabağ'dan bildirilen çalışmalar, 1990'lardaki sahra hastanesi analizinden bugünkü gazi izlemine kadar, çoğunlukla tek merkezli ve geriye dönük. Ortak ve ileriye dönük bir yaralanma kaydı, bir sonraki savaşın tıbbi bedelini düşürebilecek en ucuz yatırımlardan biri olabilir; bu bir öneridir, maliyet verisine dayanmıyor.
Sonuç
İki bin yılda çok şey değişti. Kaynar yağın yerini damar bağı aldı, eter geldi, antibiyotik geldi, turnike ve tam kan geri döndü, dron yaralanmaları ortaya çıktı. Yapay zekâ, telemedisin ve insansız sistemler cerrahın erişimini genişletmeyi vaat ediyor; ama yaralıya ulaşma süresi sorununu ortadan kaldırmıyor, ona yeni cevaplar arıyor. Ağcabedi'de ameliyathanede bir cerrahla bir asistanın kaldığı o sabah da mesele buydu. Askerî hekimin işi hâlâ aynı: yaralıya zamanında ulaşmak, onu doğru sıraya koymak ve masada kalan zamanı iyi kullanmak.
Kaynaklar
1. Trend News Agency. Azerbaijani surgeon: We fought for lives of those fighting for our homeland [Internet]. Trend; 2026 Nov 8 [cited 2026 Nov 18]. Available from: https://www.trend.az/azerbaijan/4244353.html
2. Van Way CW 3rd. War and trauma: a history of military medicine. Mo Med. 2016;113(4):260-3. PMID: 30228466. Available from: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6139913
3. Robertson-Steel I. Evolution of triage systems. Emerg Med J. 2006;23(2):154-5. doi:10.1136/emj.2005.030270
4. Hendriks IF, Zhuravlev DA, Bovill JG, Houwaart ES, Boer F, Hogendoorn PCW. Nikolay Ivanovich Pirogov: forerunner, co-founder and Inspector-General of the Red Cross. Vestnik of Saint Petersburg University. Medicine. 2020;15(1):56-78. doi:10.21638/spbu11.2020.107
5. Lehnhardt M, Homann HH, Druecke D, Maslowski K, Muehlberger T, Steinau HU. Carl von Reyher's studies of wound therapy [in German]. Chirurg. 2002;73(7):721-4. doi:10.1007/s00104-002-0467-8
6. Ataç A. 19. yüzyılda Türkiye'de cerrahinin gelişimi ve Op. Dr. Cemil Topuzlu Paşa [Internet]. GATA Tıp Tarihi ve Deontoloji AD [cited 2026 Nov 18]. Available from: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/114142
7. Duenes ML, Egol KA. War, what is it good for? Orthopedics: the evolution of orthopedic surgery through armed conflict. Bull Hosp Jt Dis (2013). 2026;84(2):59-67. doi:10.1097/bh9.0000000000000049
8. Henry R, Gurney J, Armen S, Barrett CD, Gavitt B, Van P, et al. The Joint Trauma System: a critical lifeline facing an uncertain future. J Trauma Acute Care Surg. 2025;99(3S Suppl 1):S121-5. doi:10.1097/TA.0000000000004688
9. Kellermann AL, Kotwal RS, Rasmussen TE. Military medicine's value to US health care and public health: bringing battlefield lessons home. JAMA Netw Open. 2023;6(9):e2335125. doi:10.1001/jamanetworkopen.2023.35125
10. Eastridge BJ, Mabry RL, Seguin P, Cantrell J, Tops T, Uribe P, et al. Death on the battlefield (2001-2011): implications for the future of combat casualty care. J Trauma Acute Care Surg. 2012;73(6 Suppl 5):S431-7. doi:10.1097/TA.0b013e3182755dcc
11. Shackelford SA, Del Junco DJ, Mazuchowski EL, Kotwal RS, Remley MA, Keenan S, et al. The golden hour of casualty care: rapid handoff to surgical team is associated with improved survival in war-injured US service members. Ann Surg. 2024;279(1):1-10. doi:10.1097/SLA.0000000000005787
12. Kragh JF, Walters TJ, Baer DG, Fox CJ, Wade CE, Salinas J, et al. Survival with emergency tourniquet use to stop bleeding in major limb trauma. Ann Surg. 2009;249(1):1-7. doi:10.1097/SLA.0b013e31818842ba
13. Lammers DT, Holcomb JB. Damage control resuscitation in adult trauma patients: what you need to know. J Trauma Acute Care Surg. 2023;95(4):464-71. doi:10.1097/TA.0000000000004103
14. Salakhov ZA. Improvement of the results of the treatment of gunshot injuries. Fundamental Research. 2009;(8):47-53. Available from: https://s.fundamental-research.ru/pdf/2009/8/12.pdf
15. Ismayilova V. Azerbaijan's 42 medical workers killed, 150 wounded in Karabakh war [Internet]. AzerNews; 2020 Dec 18 [cited 2026 Nov 18]. Available from: https://www.azernews.az/karabakh/174061.html
16. Trend. Azerbaijan always pays special attention to health status of servicemen [Internet]. AzerNews; 2021 Jan 7 [cited 2026 Nov 18]. Available from: https://www.azernews.az/nation/174737.html
17. Anadolu Agency. Azerbaijani doctors of Patriotic War recall 44-day path to victory [Internet]. Yeni Şafak; 2021 Nov 8 [cited 2026 Nov 18]. Available from: https://en.yenisafak.com/world/azerbaijani-doctors-of-patriotic-war-recall-44-day-path-to-victory-3583708
18. ATU-nun Hərbi tibb fakültəsi Vətən müharibəsi günlərində ön və arxa cəbhədə müstəsna fəaliyyət göstərib. TƏBİB (Azərbaycan Tibb Universiteti qəzeti) [Internet]. 2021 Sep 30 [cited 2026 Nov 18]. Available from: https://amu.edu.az/storage/newspapers/1633948974.30.09.2021.pdf
19. Nowadly CD, Maddry JK, Vargas CR, MacDonald AG, Maksimenko YM, Hewitt CW, et al. The medical implications of emerging unmanned aircraft systems in military and combat environments: a narrative review. Mil Med. 2025;190(11-12):e2339-49. doi:10.1093/milmed/usaf189
20. DePalma RG, Burris DG, Champion HR, Hodgson MJ. Blast injuries. N Engl J Med. 2005;352(13):1335-42. doi:10.1056/NEJMra042083
21. Shafiyev J, İsmayılov A, Aliyev A, Qubadov R, Gahramanov I. Long-term outcomes of mild traumatic brain injury in veterans of the second Nagorno-Karabakh war. Neurol Sci. 2025;46(11):5955-64. doi:10.1007/s10072-025-08509-9
22. Cha J, Clements TW, Ball CG, Kirkpatrick AW, Bax T, Mayberry J. Damage control packing: how long can it stay? Am J Surg. 2025;245:116232. doi:10.1016/j.amjsurg.2025.116232
23. Vogt D, Hackl S, Tjardes T, Willy C, von Rüden C, Trapp O, et al. Amputation versus limb salvage after gunshot wounds and combat injuries: considerations for an integrative concept of surgical care and rehabilitation therapy. Injury. 2025;56 Suppl 1:112535. doi:10.1016/j.injury.2025.112535
24. Levack AE, Reider L, Odum S, Hayda R, Frisch H, Andersen RC, et al. Outcomes of amputation and limb salvage in combat injuries: does level of injury matter? A secondary analysis of Military Extremity Trauma Amputation/Limb Salvage (METALS) study data. Injury. 2025;56(4):112220. doi:10.1016/j.injury.2025.112220
25. Shafiyev J, Karadaş Ö, Karımzada G, Gahramanov I, Mammadzada N. Electroencephalographic findings and 5-year risk of posttraumatic epilepsy after mild traumatic brain injury: insights from Second Karabakh War veterans. Epilepsia. 2026;67(5):2284-93. doi:10.1002/epi.70137
26. Young JS, Samotowka M, Kulachek Y. Combat casualty care in the Russo-Ukrainian war: operational adaptations for near-peer conflict. Am Surg. 2026. doi:10.1177/00031348261494201
27. Mathais Q, Cungi PJ, Lamblin A, Dubourg O, Bordes J, Boussen S. Artificial intelligence for battlefield triage in large-scale combat operations: opportunities, limits, and ethical considerations. J Trauma Acute Care Surg. 2026;101(2 Suppl):S177-87. doi:10.1097/TA.0000000000004973
28. Nadeem F, Misra S, Sharma I, Choudhari S, Yadav HM, Lathkar SS, et al. The future of surgery in space exploration. J Robot Surg. 2026;20(1). doi:10.1007/s11701-026-03657-2
29. Shimmings A, Turner LJ, van Herwijnen B, Daniels J, Mackie J, Thompson K, et al. 'Telemedicine is a capability, not a platform': lessons learned in the Ranger Regiment and the urgent requirement for operational telemedicine. BMJ Mil Health. 2026. doi:10.1136/military-2025-003094