Yaşlı bir yakınınızın birkaç ay içinde giderek daha unutkan hale gelmesi ile sabah normal görünürken akşam aniden nerede olduğunu bilememesi aynı durum olmayabilir.
Her iki tabloda da unutkanlık, kafa karışıklığı ve davranış değişiklikleri görülebilse de deliryum ile demans birbirinden farklı durumlardır. Aralarındaki en önemli ipuçlarından biri ise belirtilerin ne kadar hızlı ortaya çıktığıdır.
Deliryum saatler veya günler içinde başlayabilir
Deliryum, kişinin dikkatinde, farkındalığında ve düşünme yeteneğinde ani değişikliklere yol açabilen akut bir tablodur.
Belirtiler çoğu zaman saatler veya birkaç gün içinde gelişir ve gün boyunca belirgin biçimde değişebilir.
Kişi bir süre çevresiyle normal şekilde iletişim kurarken birkaç saat sonra nerede olduğunu anlamakta zorlanabilir, dikkatini sürdüremeyebilir veya alışılmadık davranışlar gösterebilir.
Demans ise genellikle çok daha yavaş gelişir. Hafıza, düşünme, muhakeme ve diğer bilişsel beceriler aylar veya yıllar içinde giderek etkilenebilir.
Bu nedenle “ne zaman başladı?” sorusu iki durumu ayırt etmede son derece önemlidir.
Deliryum neden ortaya çıkar?
Deliryum tek başına bir hastalıktan çok, vücutta veya beyinde gelişen başka bir sorunun işareti olabilir.
Olası tetikleyiciler arasında:
Enfeksiyonlar,
bazı ilaçlar veya ilaç etkileşimleri,
susuz kalma,
elektrolit bozuklukları,
ağır hastalıklar,
organ yetmezliği,
ameliyat ve hastane yatışı,
uyku-uyanıklık düzeninin ciddi şekilde bozulması
yer alabilir.
Özellikle ileri yaştaki, ağır hastalığı bulunan veya yoğun bakımda tedavi gören kişilerde risk artabilir.
Bu nedenle aniden ortaya çıkan zihinsel değişiklik yalnızca “yaşlılık” veya “unutkanlık” olarak değerlendirilmemelidir.
En önemli belirtilerden biri dikkat bozukluğu
Deliryumda yalnızca hafıza etkilenmez. Kişinin dikkatini bir konuşmaya veya çevresinde olup bitenlere vermesi zorlaşabilir.
Belirtiler arasında ani kafa karışıklığı, çevreyi tanımakta zorlanma, dikkatin kolayca dağılması, alışılmadık davranışlar, huzursuzluk, aşırı uyku hali ve bazı kişilerde halüsinasyonlar bulunabilir.
Üstelik deliryum her zaman kişinin bağırdığı veya aşırı hareketli olduğu bir tablo şeklinde görülmez.
Bazı hastalar tam tersine sessizleşebilir, yavaşlayabilir ve normalden fazla uyuyabilir. “Hipoaktif deliryum” olarak bilinen bu durumun fark edilmesi daha zor olabilir.
Demans nasıl farklı?
Demans genellikle ani başlamaz.
Hafıza ve diğer bilişsel beceriler zaman içinde giderek bozulur ve kişinin günlük yaşamını etkilemeye başlar.
Örneğin kişi sık sık yakın zamanda yaşanan olayları unutabilir, bildiği işleri yapmakta zorlanabilir, konuşurken kelime bulmakta güçlük çekebilir veya zaman ve mekân konusunda giderek daha fazla sorun yaşayabilir.
Demans yaşlanmanın normal bir sonucu değildir.
Alzheimer hastalığı, Lewy cisimcikli demans, frontotemporal demans ve vasküler demans gibi farklı nedenleri ve türleri bulunmaktadır.
Deliryum ve demans arasındaki temel farklar
Deliryum genellikle saatler veya günler içinde ortaya çıkar. Demans ise çoğunlukla aylar veya yıllar içinde gelişir.
Deliryumda belirtiler gün içinde belirgin biçimde dalgalanabilir. Demansta değişim genellikle daha yavaş ve süreklidir.
Deliryumda dikkat ve farkındalık erken dönemde belirgin şekilde bozulabilir. Demansın erken dönemlerinde ise özellikle hafıza ve diğer bilişsel işlevlerdeki değişiklikler daha ön planda olabilir.
Deliryumun altında yatan neden bulunup tedavi edildiğinde tablo çoğu zaman düzelebilir. Demansın birçok türü ise kronik ve ilerleyicidir; tedaviler belirtileri kontrol etmeye veya bazı hastalarda ilerlemeyi yavaşlatmaya yönelik olabilir.
İkisi aynı kişide görülebilir
En önemli noktalardan biri de deliryum ve demansın birbirini dışlamamasıdır.
Demansı bulunan bir kişi aynı zamanda deliryum geliştirebilir.
Örneğin demansı olan yaşlı bir kişi enfeksiyon geçirdiğinde, ameliyat olduğunda veya hastaneye yatırıldığında zihinsel durumunda birkaç saat veya gün içinde belirgin bir kötüleşme görülebilir.
Bu değişikliğin yalnızca mevcut demansın ilerlemesine bağlanması önemli bir hataya dönüşebilir.
Çünkü ani değişimin arkasında tedavi edilmesi gereken enfeksiyon, ilaç yan etkisi, metabolik bozukluk veya başka bir akut sağlık problemi bulunabilir.
Ani kafa karışıklığı neden acil değerlendirilmeli?
Cleveland Clinic, deliryumu hızlı tıbbi değerlendirme gerektiren bir durum olarak değerlendiriyor.
Özellikle daha önce böyle bir problemi olmayan kişide aniden kafa karışıklığı gelişmesi, dikkat ve uyanıklık düzeyinin hızla değişmesi, yeni başlayan halüsinasyon veya olağan dışı davranışların ortaya çıkması ya da ameliyat, hastalık veya ilaç değişikliğinin ardından zihinsel durumun bozulması gecikmeden sağlık profesyonelleri tarafından değerlendirilmelidir.
Ani zihinsel değişikliğin nedeninin evde kesin olarak belirlenmeye çalışılması doğru değildir. İnme, enfeksiyon, düşük oksijen düzeyi, metabolik bozukluklar ve ilaç etkileri dahil olmak üzere farklı nedenlerin ayırıcı tanıda değerlendirilmesi gerekebilir.
Ailelerin fark edebileceği kritik ayrıntı
Sağlık çalışanları hastanın daha önceki zihinsel durumunu her zaman bilmeyebilir. Bu nedenle aile üyelerinin gözlemleri tanıda önemli olabilir.
“Dün böyle değildi”, “Sabah bizimle normal konuşuyordu” veya “Son birkaç saatte tamamen değişti” gibi bilgiler, belirtilerin akut başladığını göstermesi açısından değerlidir.
Kısacası yaşlı bir kişide kafa karışıklığı görüldüğünde yalnızca “unutkanlık başladı” diye düşünmek yeterli değildir.
Aylar ve yıllar içinde gelişen bilişsel gerileme demansı düşündürebilirken, saatler veya günler içinde ortaya çıkan ve gün boyunca değişkenlik gösteren zihinsel durum bozukluğu deliryum açısından uyarıcıdır.
Ani değişiklik varsa zaman kaybetmeden tıbbi değerlendirme gerekir.
Kaynaklar:
Cleveland Clinic Health Essentials
National Institute on Aging
NCBI Bookshelf – StatPearls
Alzheimer’s Association Clinical Practice Guideline
