BASE EXCESS (BE) NEDİR?
Base Excess, Türkçede “baz fazlalığı” olarak adlandırılan ve kan gazındaki metabolik asit-baz bileşenini değerlendirmeye yardımcı olan hesaplanmış bir değerdir.
BE negatif olduğunda vücutta baz eksikliği veya göreceli asit fazlalığı; pozitif olduğunda ise baz fazlalığı yönünde bir metabolik değişiklik düşünülür.
Ancak BE tek başına metabolik asidoz veya alkaloz tanısı koydurmaz. pH, pCO₂ ve HCO₃⁻ mutlaka birlikte değerlendirilir.
BASE EXCESS KAÇ OLMALI?
Kan gazında sık kullanılan BE referans aralığı yaklaşık -2 ile +2 mmol/L'dir.
Bazı kan gazı cihazlarında -3 ile +3 veya -4 ile +2 gibi farklı referanslar görülebilir. Bu nedenle kişinin kendi laboratuvar raporundaki sınır esas alınmalıdır.
BE -10 NE DEMEK?
BE -10 mmol/L belirgin baz açığını gösterir.
pH da düşük ve HCO₃⁻ azalmışsa belirgin metabolik asidoz olasılığını destekler.
Laktik asidoz, diyabetik ketoasidoz, ileri böbrek yetmezliği veya ciddi bikarbonat kaybı gibi durumlarda görülebilir.
Ancak -10 sonucu tek başına hangi hastalığın bulunduğunu göstermez.
BE -5 NE DEMEK?
BE -5 mmol/L normal aralığın altındadır ve metabolik asit yükü veya baz kaybı olduğunu düşündürebilir.
Hafif-orta metabolik asidozda görülebilir.
İshal nedeniyle bikarbonat kaybı, erken laktik asidoz, böbrek fonksiyon bozukluğu veya başka metabolik nedenler değerlendirilebilir.
BE 0 NE DEMEK?
BE 0 mmol/L metabolik asit-baz bileşeninin yaklaşık dengede olduğunu gösterir.
Ancak bu sonuç bütün kan gazının normal olduğu anlamına gelmez.
Örneğin primer bir solunumsal bozukluğun erken döneminde pCO₂ ve pH anormal olduğu halde BE henüz normal kalabilir.
BE +5 NE DEMEK?
BE +5 mmol/L baz fazlalığını gösterir.
pH ve HCO₃⁻ de yüksekse metabolik alkaloz olasılığı artar.
Uzun süren kusma, bazı diüretikler, sıvı-klor kaybı veya potasyum düşüklüğü gibi durumlarda görülebilir.
Bununla birlikte kronik solunumsal asidozda böbreklerin bikarbonat tutması sonucu BE pozitif hale gelebilir.
BE NEGATİF NE DEMEK?
Negatif BE “base deficit”, yani baz açığı olarak da ifade edilebilir.
Değer sıfırın altına indikçe metabolik asit yükünün veya bikarbonat kaybının arttığı düşünülebilir.
Örneğin BE -2 ile BE -10 aynı derecede metabolik bozukluğu göstermez.
Ancak rakamın klinik önemi pH ve hastanın genel durumuna bağlıdır.
BE DÜŞÜKLÜĞÜ NEDEN OLUR?
Negatif BE'nin başlıca nedenleri arasında:
Laktik asidoz
Diyabetik ketoasidoz
İleri böbrek yetmezliği
Şiddetli ishal ve bikarbonat kaybı
Bazı zehirlenmeler
Şok ve ciddi dolaşım bozukluğu
yer alabilir.
Kronik solunumsal alkalozda böbreklerin bikarbonat atması da BE'yi negatif hale getirebilir.
BE YÜKSEKLİĞİ NEDEN OLUR?
Pozitif BE genellikle metabolik baz fazlalığını düşündürür.
Uzun süren kusma, mide asidinin kaybı, diüretik kullanımı, sıvı ve klor kaybı, potasyum düşüklüğü ve mineralokortikoid fazlalığı neden olabilir.
Kronik CO₂ yüksekliğinde böbreklerin oluşturduğu metabolik kompansasyon da BE'yi yükseltebilir.
BE -10 METABOLİK ASİDOZ MU?
Çoğu durumda güçlü bir metabolik asidoz bileşenini düşündürür ancak tek başına yeterli değildir.
BE -10 ile birlikte pH düşük ve HCO₃⁻ azalmışsa metabolik asidoz çok daha güçlü biçimde desteklenir.
pCO₂'nin beklenen düzeyde düşüp düşmediği ise solunumsal kompansasyonun yeterli olup olmadığını anlamaya yardımcı olur.
BE +5 METABOLİK ALKALOZ MU?
pH ve HCO₃⁻ yüksekse +5 BE metabolik alkalozu destekler.
Ancak kronik solunumsal asidozda böbrekler CO₂ yüksekliğini telafi etmek için bikarbonat tutabilir ve BE pozitifleşebilir.
Bu nedenle +5 sonucuna bakarak tek başına metabolik alkaloz tanısı konulmaz.
BE İLE HCO₃⁻ AYNI ŞEY Mİ?
Hayır.
HCO₃⁻ kandaki bikarbonat konsantrasyonunu gösterir.
Base Excess ise kanın metabolik asit-baz yükünü matematiksel olarak özetleyen hesaplanmış bir değerdir.
İkisi genellikle aynı yönde değişse de tamamen aynı parametre değildir.
pH NORMAL AMA BE -5 OLABİLİR Mİ?
Evet.
Vücut metabolik asidozu daha hızlı soluyarak ve pCO₂'yi düşürerek kompanse edebilir. Böylece pH normal sınıra yaklaşırken BE negatif kalabilir.
Bu nedenle normal pH, asit-baz bozukluğunun olmadığı anlamına gelmez.
BE İLE LAKTAT ARASINDAKİ İLİŞKİ NEDİR?
Laktat yükselip metabolik asit birikimine yol açtığında BE daha negatif hale gelebilir.
Ancak negatif BE'nin tek nedeni yüksek laktat değildir.
Ketoasidoz, böbrek yetmezliği veya bikarbonat kaybı sırasında da laktat normal olduğu halde belirgin baz açığı bulunabilir.
BASE EXCESS NASIL NORMALE GELİR?
BE rakamı doğrudan tedavi edilmez.
Laktik asidoz varsa dolaşım ve oksijenlenme, diyabetik ketoasidoz varsa insülin ve sıvı tedavisi, ishal varsa sıvı-elektrolit kaybı, metabolik alkaloz varsa kusma veya diüretik gibi temel neden ele alınır.
Sadece BE negatif diye otomatik olarak sodyum bikarbonat verilmez.
BE NE ZAMAN HIZLI DEĞERLENDİRİLMELİ?
BE'nin -10 veya daha düşük olması belirgin metabolik bozukluğu düşündürür ve özellikle pH düşüklüğüyle birlikteyse önemlidir.
Bilinç değişikliği, şok, ciddi nefes darlığı, yüksek laktat, ciddi hiperglisemi ve keton pozitifliği veya böbrek yetmezliği eşlik ediyorsa hızlı değerlendirme gerekir.
Aciliyet yalnızca BE rakamına değil, pH ve hastanın klinik durumuna göre belirlenir.
SIK SORULAN SORULAR
BE -5 düşük mü?
Evet. Çoğu kan gazı referansında negatiftir ve metabolik baz açığını düşündürür.
BE -10 tehlikeli mi?
Belirgin anormalliktir. Özellikle pH da düşükse ciddi metabolik asidoz açısından değerlendirilmelidir; ancak tek başına hastalığın ciddiyetini belirlemez.
BE 0 normal mi?
Evet. Genellikle normal metabolik asit-baz dengesiyle uyumludur.
BE +5 yüksek mi?
Evet. Baz fazlalığını gösterir. Metabolik alkaloz veya kronik solunumsal asidoza kompansasyon nedeniyle görülebilir.
BE negatifse bikarbonat verilir mi?
Her zaman değil. Tedavi altta yatan nedene göre belirlenir; bikarbonat yalnızca seçilmiş klinik durumlarda kullanılır.
TIBBİ UYARI
Base Excess tek başına asidoz veya alkaloz tanısı koydurmaz. Belirgin negatif BE'ye ciddi pH düşüklüğü, yüksek laktat, bilinç değişikliği, şok veya ciddi genel durum bozukluğu eşlik ediyorsa hızlı tıbbi değerlendirme gerekir. Tedavi yalnızca BE rakamını düzeltmeye yönelik yapılmamalıdır.
KAYNAKLAR
NCBI Bookshelf / StatPearls — Arterial Blood Gas Analysis: Fundamentals, Interpretation, and Clinical Utility
Merck Manual Professional Edition — Metabolic Acidosis; Metabolic Alkalosis
