30 Nisan 1961 akşamı Novolazarevskaya İstasyonu’ndaki sefer ekibi, Leonid Rogozov’un odasını ameliyat için boşalttı. İçeride bir yatak, iki masa ve bir masa lambası bıraktılar. Meteorolog Aleksandr Artemyev aletleri verecek, teknisyen Zinovi Teplinski aynayı tutacak ve ışığı ayarlayacaktı. İstasyon şefi Vladislav Gerboviç, iki yardımcıdan biri fenalaşırsa devreye girmek üzere odadaydı. Görevleri dağıtan Rogozov, istasyonun tek hekimi ve ameliyatın hastasıydı.
On iki kişinin kışı geçireceği istasyon
Altıncı Sovyet Antarktika Seferi’ni taşıyan Ob gemisi, 5 Kasım 1960’ta Leningrad’dan ayrılmıştı. Ekibin bir bölümü, kıyıdaki Lazarev İstasyonu’nun yerine Kraliçe Maud Toprakları’ndaki Şirmacher Vahası’nda yeni bir üs kurmak ve kışı orada geçirmekle görevlendirildi. Önceki istasyon hareket hâlindeki bir buz sahanlığı üzerine kurulmuştu. Yeni yerin seçiminde kayalık zeminin sağladığı avantaj etkiliydi. Rusya Arktik ve Antarktik Araştırma Enstitüsünün kaydına göre Novolazarevskaya 18 Ocak 1961’de açıldı. İstasyonda on iki kişi kışlayacaktı. Cerrahi eğitimini Leningrad’da alan Rogozov, sefere katılmak için yemek borusu kanseri cerrahisi üzerine hazırladığı tezinin savunmasını ertelemişti. İstasyonda hekimliğin yanı sıra meteoroloji gözlemleri yapıyor ve arazi aracı kullanıyordu.
Novolazarevskaya, 1957–1958 Uluslararası Jeofizik Yılı’nın ardından Antarktika’da kalıcı bilimsel araştırmaların geliştiği dönemde kuruldu. On iki ülkenin 1959’da imzaladığı Antarktika Antlaşması, 23 Haziran 1961’de yürürlüğe girdi. Novolazarevskaya’da yıl boyunca gözlem yapacak ekip, kışı istasyonda geçirecekti. Rogozov hastalandığında sefer gemisi bölgeden ayrılmıştı. Kendi raporuna göre yakın yabancı istasyonlarda uçak yoktu. Fırtına da hava yoluyla tahliyeyi engelliyordu.
Ağrı sağ alt karna indi
Rogozov, 29 Nisan’da halsizlik ve bulantı hissetti. Karnının üst bölümünde başlayan ağrı daha sonra sağ alt bölgeye yerleşti. Bu değişim, 27 yaşındaki cerraha akut apandisiti düşündürdü. Apandisit, kalın bağırsağın başlangıcındaki çekuma bağlı küçük bir uzantı olan apendiksin iltihaplanmasıdır. Apendiks delinirse enfeksiyon karın boşluğuna yayılabilir ve karın zarı iltihaplanabilir. Bu ciddi komplikasyona peritonit denir.
Rogozov, ilk gün apandisit şüphesini arkadaşlarına söylemediğini günlüğüne yazdı. Ertesi gün ateşi yükseldi ve kusmaları sıklaştı. Antibiyotik kullanmasına rağmen durumu kötüleşince kendi kendini ameliyat etmeye karar verdi ve ekibe haber verdi. 30 Nisan akşamı günlüğüne ertesi günün 1 Mayıs olduğunu, arkadaşlarının o sırada ameliyat için çarşafları sterilize etmeye hazırlandığını kaydetti.
Aynayı tutan teknisyen
Rogozov ameliyatı lokal anestezi altında, bilinci açıkken yaptı. Teplinski’nin tuttuğu ayna, doğrudan göremediği yerleri görmesine yardımcı oldu. Rogozov günlüğüne, aynadaki ters görüntünün işini zorlaştırdığını ve büyük ölçüde dokunarak çalıştığını yazdı. Baş dönmesi ve artan halsizlik nedeniyle kısa aralar verdi. Rogozov’un anlatımına göre müdahale sırasında çekumu yaraladı ve yarayı onardı. Gerboviç ise iki yardımcının da başının döndüğünü, yine de görevlerini sürdürdüklerini kaydetti.
Rogozov, müdahalenin başlangıcını raporunda Moskova saatiyle 30 Nisan 22.00 olarak kaydetti. BMJ’de yayımlanan anlatı, başlangıç saatini yerel saatle 1 Mayıs 02.00 olarak veriyor. Dergiye göre lokal anestezinin ardından cerrahi işlem bir saat 45 dakika sürdü.
Günlükteki koyu leke, rapordaki delinme
Rogozov, 1962’de Sovyet Antarktika Seferi Bülteni’nde yayımladığı ve 1964’te İngilizceye çevrilen vaka raporunda, çıkardığı apendiksin tabanında bir delinme gördüğünü bildirdi. BMJ’de aktarılan 8 Mayıs tarihli günlük kaydında, aynı bölgede koyu bir leke gördüğünü ve bir gün daha bekleseydi apendiksin delinebileceğini düşündüğünü yazmıştı.
Rogozov’un ateşi ameliyattan sonraki beşinci gün normale döndü. Yaklaşık bir hafta sonra dikişlerini aldı. Kendi raporuna göre iki hafta sonra hafif, bir ay sonra ağır işlere dönebildi. Ekip 29 Mayıs 1962’de Leningrad’a ulaştı. Rogozov kliniğine geri döndü, tezini savundu ve meslek hayatını genel cerrahide sürdürdü.
Kutup tıbbında bir hekimin hastalanması
Pennsylvania’da cerrah Evan O’Neill Kane, 1921’de bir hastanede sağlık çalışanlarının yardımıyla kendi apendiksini çıkarmak için ameliyata girişmişti. Kane’in ameliyatı JAMA’da yayımlanan bir tıp tarihi yazısında ele alındı. Novolazarevskaya’da ise Rogozov fenalaşırsa ameliyatı devralabilecek başka bir hekim yoktu.
Aynı risk, kutup seferlerinin sağlık planlamasında bugün de hesaba katılıyor. Avustralya Antarktika Programı, kendi istasyonlarında kışlayacak hekimlerin görevden önce apendektomi geçirmiş olmasını şart koşuyor. Program bu uygulamayı 1950’lerde Heard Adası’nda apandisite yakalanan bir Avustralyalı hekimin güçlükle tahliye edilmesine dayandırıyor. Avustralya’nın kutup hekimleri bugün uzaktan uzman desteği alabiliyor ve gerektiğinde cerrahi ekibe yardımcı olmak üzere eğitilmiş sefer personeliyle çalışıyor. Hava koşulları kışın tahliyeyi hâlâ engelleyebiliyor. Rogozov’un ameliyatında bir meteorologla bir teknisyenin üstlendiği görevler, istasyonun tek hekimi hastalandığında ekibin hazırlığının neden önemli olduğunu gösteriyor.
Kaynaklar
1. Rogozov LI. «Операция на себе» [Kendi kendine ameliyat]. Sovyet Antarktika Seferi Bülteni. 1962, sayı 37, s. 42–44. İncelenen İngilizce çeviri: “Self Operation”. Soviet Antarctic Expedition Information Bulletin. 1964, cilt 4, s. 223–224.
2. Rogozov V, Bermel N. “Auto-appendectomy in the Antarctic: case report”. BMJ. 2009, cilt 339, b4965.
3. Rosgidromet’in kayıtlarından. «55 лет российской антарктической станции Новолазаревская» [Novolazarevskaya Antarktika İstasyonu’nun 55. yılı]. Rossiyskie Polyarnye Issledovaniya. 2016, sayı 1 (23), s. 44.
4. Antarktika Antlaşması Sekretaryası. The Antarctic Treaty System. Ocak 2019.
5. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. “Appendicitis”. Son değerlendirme Temmuz 2021.
6. Rennie D. “Do It to Yourself Section: The Kane Surgery”. JAMA. 1987, cilt 257, sayı 6, s. 825–826.
7. Australian Antarctic Division. “Do you need your appendix removed before you go?” 6 Aralık 2021.
8. Australian Antarctic Division. “Human biology and medicine”. 16 Eylül 2020.
9. Arctic and Antarctic Research Institute. “Novolazarevskaya”. Rus Antarktika Seferi istasyon kaydı.
