Avrupa'da riskli bir ameliyat, Afrika'da dikkat çekici bir uygulama
- yüzyılın sonlarında sezaryen ameliyatı, Avrupa'nın gelişmiş tıp merkezlerinde bile ciddi tehlikeler taşıyordu. Kanama, enfeksiyon ve ameliyat sonrasındaki komplikasyonlar nedeniyle annelerin yaşamını kaybetmesi önemli bir sorundu.
Modern anestezi yöntemleri kullanılmaya başlanmış, antiseptik cerrahiye ilişkin gelişmeler yaşanmıştı. Ancak bu yeniliklerin yaygınlaşması zaman alıyordu.
1879 yılında Orta Afrika'da bulunan İngiliz tıp öğrencisi Robert William Felkin, dönemin cerrahi anlayışı açısından son derece dikkat çekici bir doğum ameliyatına tanıklık etti.
Bugünkü Uganda'nın batısında bulunan Kahura adlı yerleşimde, yerel bir cerrah sezaryen ameliyatı gerçekleştirdi. Felkin'in kaydettiği uygulamada hastanın ameliyata hazırlanması, cerrahi kesinin açılması, bebeğin çıkarılması, kanamanın kontrol edilmesi ve yaranın kapatılması belirli bir düzen içinde gerçekleştiriliyordu.
Felkin'in anlatımına göre ameliyatın ardından hem anne hem de bebek hayatta kaldı.
Bu gözlem, Afrika'daki yerel sağlık uygulamalarının cerrahi açıdan ne ölçüde gelişmiş olabileceğine ilişkin önemli bir tarihsel tartışmanın kaynaklarından biri hâline geldi.
Robert Felkin kimdi?
1853 yılında İngiltere'de doğan Robert William Felkin, Edinburgh'da tıp eğitimi aldı.
Gençliğinde Afrika'ya ilgi duymaya başlayan Felkin, 1878 yılında bir misyonerlik yolculuğu kapsamında kıtaya gitti. Nil güzergâhını izleyerek Doğu Afrika'ya ulaştı ve bölgedeki toplulukların yaşam biçimlerini, hastalıklarını ve sağlık uygulamalarını gözlemledi.
Felkin'in 1879 yılında sezaryen ameliyatına tanıklık ettiği sırada henüz tıp eğitimini tamamlamamış olması önemlidir. Daha sonraki yıllarda hekim unvanını kazanmış olsa da tarihsel olayın gerçekleştiği dönemde tıp öğrencisiydi.
Afrika'daki gözlemlerini Avrupa'ya döndükten sonra bilimsel çevrelerle paylaştı.
9 Ocak 1884 tarihinde Edinburgh Obstetrical Society'de sunduğu Notes on Labour in Central Africa başlıklı çalışmasında bölgedeki doğum uygulamalarını anlattı.
Çalışması aynı yıl Edinburgh Medical Journal dergisinde yayımlandı.
Bu yayın, Uganda'da gerçekleştirilen sezaryen ameliyatının uluslararası tıp tarihi literatüründe tanınmasını sağlayan temel kaynaklardan biri oldu.
Bunyoro Krallığı'nda cerrahi bilgi
Felkin'in gözlemlediği ameliyat, Afrika'nın Büyük Göller bölgesinde bulunan tarihsel Bunyoro-Kitara Krallığı'nın cerrahi gelenekleriyle ilişkilendirilmektedir.
Bugünkü Uganda'nın batısında etkili olan Bunyoro, kendine özgü siyasi, toplumsal ve kültürel kurumlara sahipti.
Bölgedeki sağlık uygulamaları yalnızca bitkisel tedavilerle sınırlı değildi. Cerrahi müdahalelere, yaraların bakımına ve çeşitli hastalıkların tedavisine ilişkin yerel bilgi birikimi de bulunuyordu.
Tıp tarihçisi J. N. P. Davies, 1959 yılında Medical History dergisinde yayımlanan araştırmasında Bunyoro-Kitara Krallığı'nın tıbbi geleneklerini inceledi.
Davies'in değerlendirmesi, Felkin'in gözlemlediği cerrahi müdahalenin belirli teknik bilgi ve deneyime dayandığını düşündürmektedir.
Bununla birlikte tek bir tarihsel gözlem, söz konusu ameliyatın ne kadar yaygın gerçekleştirildiğini veya sonuçlarının genel olarak ne ölçüde başarılı olduğunu belirlemek için yeterli değildir.
Ameliyat öncesinde muz şarabı kullanıldı
Felkin'in anlatımına göre ameliyat edilen kadın yaklaşık 20 yaşındaydı ve ilk gebeliğini yaşıyordu.
Kadına ameliyat öncesinde muzdan elde edilen alkollü bir içecek verilmişti. Felkin, hastanın yarı sarhoş hâlde bulunduğunu belirtti.
Bu uygulama günümüzdeki genel anesteziyle eşdeğer değildi. Kullanılan içeceğin ağrıyı ne ölçüde azalttığı da kesin olarak bilinmemektedir.
Hasta eğimli bir yatağa yatırılmış, göğsü ve uylukları kumaş şeritlerle sabitlenmişti.
Yardımcılar da ameliyat sırasında hastanın hareketlerini sınırlamak için görev alıyordu.
Cerrah, müdahaleye başlamadan önce ellerini ve hastanın karın bölgesini muz şarabı ve su kullanarak temizledi.
Bu işlem, tarihsel açıdan ameliyat öncesi temizliğe verilen önemi göstermektedir. Ancak modern antisepsi ve sterilizasyon yöntemleriyle aynı güvenlik düzeyine sahip olduğu söylenemez.
Cerrahi bıçakla gerçekleştirilen sezaryen
Felkin'in kaydettiği ameliyatta cerrah, hastanın karın bölgesinde orta hat boyunca kesi açtı.
Karın duvarının ardından rahme ulaşıldı ve bebek çıkarıldı.
Göbek bağı kesildikten sonra plasenta ve kan pıhtıları uzaklaştırıldı.
Cerrahın kanamayı durdurmak için başvurduğu yöntemlerden biri kızdırılmış metal kullanılmasıydı.
Kanayan bölgelere sıcak metal uygulanması, koterizasyon olarak bilinen kanama kontrol yönteminin tarihsel örneklerinden biridir.
Felkin'in anlatımında rahmin kasılmasını sağlamak amacıyla elle müdahalede bulunulduğu da belirtilmektedir.
Ancak ameliyatın sonraki aşamalarından biri, bugünkü sezaryen tekniklerinden önemli ölçüde farklıydı.
Rahimdeki kesi dikişle kapatılmadı.
Buna karşılık karın duvarındaki yara demir iğneler ve bağlarla bir araya getirildi. Yaranın üzerine bitki köklerinden hazırlanan bir karışım uygulandı ve bölge temiz bir örtüyle kapatıldı.
Bu işlemler günümüz cerrahi standartlarının yerine geçebilecek yöntemler değildir. Buna rağmen ameliyatın farklı aşamalarının belirli bir sıra içinde gerçekleştirilmesi, cerrahi uygulamanın tarihsel önemini artırmaktadır.
Anne ve bebek hayatta kaldı
Felkin'in tanıklığını önemli kılan ayrıntılardan biri, ameliyatın ardından hastanın durumunu izlemeyi sürdürmesiydi.
Anlatımına göre karın yarasını kapatmak için kullanılan demir iğneler, üçüncü günden itibaren aşamalı olarak çıkarılmaya başlandı.
Ameliyat sonrasındaki iyileşme süreci gözlendi.
Felkin, on birinci günün sonunda yaranın iyileştiğini ve annenin durumunun iyi olduğunu bildirdi.
Bebeğin de hayatta olduğu kaydedildi.
Bu sonuç, 19. yüzyılda sezaryen ameliyatlarının taşıdığı riskler dikkate alındığında dikkat çekicidir.
Ancak burada önemli bir tarihsel sınır bulunmaktadır.
Felkin'in kaydı, belirli bir ameliyatın kısa dönem sonucunu göstermektedir. Anne ve bebeğin uzun dönem sağlık durumları hakkında yeterli bilgi sunmamaktadır.
Dolayısıyla bu olayı bütün yerel sezaryen uygulamalarının başarılı olduğunun kanıtı olarak değerlendirmek doğru değildir.
Avrupa'daki cerrahi gelişmelerle karşılaştırıldığında
- yüzyılın ikinci yarısı, cerrahinin önemli değişimler yaşadığı bir dönemdi.
1840'lı yıllardan itibaren modern anestezi uygulamalarının yaygınlaşması, daha önce son derece güç gerçekleştirilen ameliyatların yapılabilmesini kolaylaştırdı.
Joseph Lister'in 1860'lı yıllarda geliştirdiği antiseptik cerrahi yaklaşımı ise ameliyat enfeksiyonlarının önlenmesi açısından önemli bir gelişmeydi.
Bununla birlikte enfeksiyon kontrolü, kanama ve cerrahi yaraların kapatılması konusundaki sorunlar devam ediyordu.
Sezaryen ameliyatlarında annenin yaşamını kaybetme riski özellikle yüksekti.
Bunyoro'daki uygulama, bu sorunların bazılarına Avrupa dışındaki cerrahi geleneklerde de yanıtlar arandığını göstermektedir.
Yerel cerrahın ameliyat öncesi temizlik yapması, kanamayı kontrol etmeye çalışması ve yaranın kapatılmasına yönelik bir teknik kullanması dikkat çekicidir.
Bununla birlikte muz şarabının antiseptik etkinliği veya bitkisel karışımların yara iyileşmesine katkısı, yalnızca bu tarihsel anlatıdan hareketle kanıtlanamaz.
Asıl önemli nokta, cerrahi bilgi ve deneyimin farklı coğrafyalarda birbirinden bağımsız gelişebilmesidir.
Felkin'in anlattıkları neden önemlidir?
- yüzyılın Avrupa merkezli tıp tarihi anlatılarında, Afrika'daki yerel bilgi gelenekleri çoğu zaman yeterince yer bulmuyordu.
Felkin'in tanıklığı bu yaklaşımın sorgulanmasına katkı sağlayan örneklerden biridir.
Ancak tarihsel bir belgeyi değerlendirirken gözlem ile yorum arasındaki farkın korunması gerekir.
Felkin, ameliyatı gözlemlediğini ve başarılı bir kısa dönem sonuç kaydettiğini bildirmiştir.
Bununla birlikte hastayı ameliyat öncesinde ayrıntılı olarak muayene edemediği için sezaryenin hangi tıbbi gerekçeyle yapıldığını kesin biçimde belirlemek mümkün değildir.
Ameliyatı gerçekleştiren cerrahın adı, aldığı eğitim ve daha önce yaptığı müdahalelerin sayısı hakkında da yeterli bilgi bulunmamaktadır.
Bu belirsizlikler olayın önemini ortadan kaldırmaz. Aksine, tarihsel kaynakların neyi kanıtladığını ve hangi soruları cevapsız bıraktığını göstermesi bakımından değerlidir.
Ameliyatta kullanılan bıçak günümüze ulaştı
Felkin'in gözlemlediği sezaryen ameliyatıyla ilişkilendirilen cerrahi bıçağın günümüze ulaşmış olması, olayın önemli yönlerinden biridir.
Ahşap saplı, kavisli çelik bıçak, Science Museum Group koleksiyonunda bulunmaktadır.
Koleksiyon kaydına göre bıçak, 1879 yılında Kahura'da gerçekleştirilen sezaryen ameliyatında kullanılmıştır.
Felkin tarafından edinilen cerrahi alet, 1913 yılında Sir Henry Wellcome'ın tarihsel tıp müzesine bağışlanmıştır.
Wellcome Collection'da ayrıca Felkin'in anlatımına dayanan, 1938 yılında S. W. Kelly tarafından hazırlanmış bir çizim bulunmaktadır.
Bu çizim, ameliyat öncesindeki hastayı, yaranın kapatılmasını ve kullanılan cerrahi bıçağı göstermektedir.
Ancak çizimin 1879 yılında ameliyat sırasında yapılmış doğrudan bir görsel kayıt olmadığı özellikle belirtilmelidir.
Bıçak ve çizim, tarihsel olaya ilişkin farklı türde belgeler sunmaktadır. Bununla birlikte bunlar, ameliyatın bütün aşamalarını veya uzun dönem sonuçlarını bağımsız olarak doğrulayan kayıtlar değildir.
Tıp tarihinin tek bir merkezi yok
1879 yılında Uganda'da gözlemlenen sezaryen ameliyatı, modern doğum cerrahisinin doğrudan bu uygulamadan geliştiğini kanıtlamaz.
Felkin'in tanıklığının Avrupa'daki sezaryen tekniklerini değiştirdiğine ilişkin doğrudan bir kanıt da bulunmamaktadır.
Olayın önemi, başka bir tarihsel gerçeğe işaret etmesidir.
Afrika'daki yerel cerrahi geleneklerinde karın ameliyatı gerçekleştirebilen, kanamayı kontrol etmeye çalışan ve ameliyat sonrası yara bakımı uygulayan kişiler bulunuyordu.
Bu bilgi, tıp tarihinin yalnızca Avrupa'daki kurumlar ve hekimler üzerinden ele alınamayacağını hatırlatmaktadır.
Felkin'in 1879 yılında gözlemlediği ameliyat, Avrupalı bir tıp öğrencisinin gerçekleştirdiği bir cerrahi başarı değildi. Ameliyatı yapan, adı günümüze ulaşmamış yerel bir cerrahtı.
Dolayısıyla bu tarihsel olayın merkezinde Felkin'in kendisinden çok, onun kaydettiği yerel cerrahi bilgi ve bu bilgiyi uygulayan insanlar bulunmaktadır.
Tıp tarihi açısından asıl önemli olan da budur: Bilimsel ve teknik bilgi, farklı toplumlarda, farklı ihtiyaçlar ve deneyimler doğrultusunda gelişebilir.
Kaynaklar
-
Felkin, Robert William. Notes on Labour in Central Africa. Edinburgh Medical Journal, 1884, s. 922–930.
-
Davies, J. N. P. The Development of 'Scientific' Medicine in the African Kingdom of Bunyoro-Kitara. Medical History, 1959; 3(1): 47–57.
-
Dunn, Peter M. Robert Felkin MD (1853–1926) and Caesarean Delivery in Central Africa (1879). Archives of Disease in Childhood – Fetal and Neonatal Edition, 1999; 80(3): F250–F251.
-
Overview of Surgical and Anesthesia Practice in Sub-Saharan Africa During the 19th Century: The Example of the People of Bunyoro. Pan African Medical Journal, 2021.
-
U.S. National Library of Medicine. Cesarean Section – A Brief History, Part 2.
-
Science Museum Group. Caesarean Knife, Bunyoro, Uganda, c. 1879. Koleksiyon numarası: A623612.
-
Wellcome Collection. Caesarean Section, Uganda: The Patient Being Prepared for the Operation; The Sutured Wound; The Knife Used. S. W. Kelly, 1938. Koleksiyon numarası: 580813i.
