26 Mart 1660’ta Samuel Pepys, günlüğüne iki yıl önce geçirdiği ameliyatı hatırlatan bir kayıt düştü. Londra’daki Salisbury Court’ta, Bayan Turner’ın evinde mesane taşı çıkarılmıştı. Yaşadığı sürece o günü kutlamaya karar vermiş, bir önceki yıl evinde bir buluşma düzenlemişti. O sırada bir gemide bulunması aynı kutlamayı tekrarlamasını engellese de sağlığına kavuşmuş olmanın sevincini yazıya geçirdi.
Bu satırların gerisinde, 26 Mart 1658’de gerçekleştirilmiş tehlikeli bir cerrahi girişim vardı. Pepys henüz 25 yaşındaydı. Modern cerrahi anestezinin bulunmadığı bir dönemde ameliyat olmuş ve hayatta kalmıştı.
Onun hikâyesini tıp tarihi açısından değerli kılan, yalnızca başarılı bir taş ameliyatı geçirmesi değil, bu deneyimin sonraki yaşamındaki izlerini kendi kayıtlarında görebilmemizdir.
AĞRILARIN GÖLGESİNDE VERİLEN KARAR
Samuel Pepys, bugün özellikle 17. yüzyıl Londra’sını anlattığı günlükleriyle tanınıyor. Donanma yönetiminde önemli görevler üstlenen Pepys; kent hayatını, siyasi gelişmeleri, 1665’teki veba salgınını ve 1666’daki Büyük Londra Yangını’nı kayda geçirdi.
Ancak bu tanıklıklardan önce, gündelik yaşamını etkileyen taş hastalığıyla uğraşıyordu. Üroloji tarihi araştırmaları, taş şikâyetlerinin erken yaşlarından itibaren sürdüğünü ve sonunda onu ameliyat olmaya yönelttiğini belirtiyor.
1658’deki müdahalenin hedefi mesanedeki taştı. Pepys’in yaşamının başka dönemlerinde böbrek taşlarıyla da karşılaşmış olması, bu girişimin böbrek taşı ameliyatı olarak adlandırılmasını doğru kılmaz.
Kararını dönemin tedavi imkânları içinde değerlendirmek gerekiyor. Bir tarafta süregelen ağrı ve hastalığın günlük hayata etkileri, diğer tarafta sonucu güvence altına alınamayan bir ameliyat vardı. Anestezi ve antibiyotiklerin olmadığı koşullarda bu karar, hastanın ciddi bir tehlikeyi kabul etmesini gerektiriyordu.
ÖZEL BİR EVDE GERÇEKLEŞEN AMELİYAT
Ameliyat, Londra’da Fleet Street yakınındaki Salisbury Court’ta, Bayan Turner’ın evinde yapıldı. Pepys, iki yıl sonraki günlük kaydında bu yeri açıkça belirtiyor.
Cerrah Thomas Hollier’di. Londra’daki St Bartholomew’s ve St Thomas’ hastanelerinde çalışmış olan Hollier, mesane taşlarını çıkarmadaki deneyimiyle tanınıyordu.
Bununla birlikte cerrahın becerisi, dönemin tehlikelerini ortadan kaldırmıyordu. Britanya Üroloji Cerrahları Birliği’nin tarih koleksiyonunda, Hollier’in 1662’de art arda 30 taş ameliyatını hasta kaybetmeden gerçekleştirmesinin ardından dört ameliyat sonrası ölüm yaşandığı aktarılıyor.
Bu sayıların belirli bir cerrahın belirli bir dönemine ait olduğu unutulmamalı. Bunlardan hareketle bütün 17. yüzyıl cerrahisi için tek bir ölüm oranı hesaplamak mümkün değil.
ANESTEZİ ÖNCESİNDE TAŞ CERRAHİSİ
Pepys’e uygulanan girişim “litotomi”, yani taşın kesi yoluyla çıkarılmasıydı. Dönemin perineal yaklaşımında, anüs ile dış genital organlar arasındaki bölgeden mesaneye ulaşılır ve taş cerrahi aletlerle çıkarılırdı.
Royal College of Physicians’ın tarih anlatısına göre bu tür girişimlerde yara, çoğunlukla dikilmek yerine pansumanla doğal iyileşmeye bırakılıyordu. Ağrı, enfeksiyon ve yara iyileşmesi, cerrahinin önemli sorunları arasındaydı.
Pepys’in ameliyatının anestezisiz yapılmış olması, hastayı rahatlatmaya yönelik hiçbir hazırlık bulunmadığı anlamına gelmiyor. Tıp tarihçisi ve üroloji cerrahı Jonathan Charles Goddard’ın incelemesinde, ameliyat öncesinde Pepys için hazırlanmış bir içecek reçetesi aktarılıyor. Ancak böyle bir hazırlık, ameliyat ağrısını ortadan kaldıran modern anesteziyle eş tutulamaz.
Cerrahi yöntemin genel özellikleri bilinse de Pepys’in ameliyatındaki her hareketi, odadaki konuşmaları veya hastanın anlık tepkilerini gösteren ayrıntılı bir kayıt bulunmuyor.
GÜNLÜĞÜN ANLATTIĞI VE ANLATMADIĞI
Pepys, günlüğünü 1 Ocak 1660’ta, ameliyatından yaklaşık iki yıl sonra tutmaya başladı. Dolayısıyla bu günlük, ameliyat anında yaşadıklarını günü gününe anlattığı bir tutanak değil.
Kaynağın asıl gücü, müdahalenin hastanın sonraki yaşamında taşıdığı anlamı göstermesinde yatıyor. Pepys, ameliyat tarihini hatırlıyor, sağlığı için şükran duyuyor ve o günü bir kutlama vesilesi sayıyordu.
Taşın büyüklüğü ise tarihsel anlatımlarda bir tenis topuna benzetiliyor. Bu ifade, dikkat çekici büyüklüğü anlatan bir karşılaştırma olarak değerlendirilmeli; günümüzdeki standart bir tenis topunun ölçülerinden hareketle kesin taş çapı verilmemeli.
Benzer biçimde, Pepys’in neden hayatta kaldığını tek bir etkene bağlamak da mümkün değil. Cerrahın deneyimi önemli olsa da ameliyatın sonucunu açıklayan ayrıntılı bir klinik kayıt elimizde bulunmuyor.
BAŞARILI AMELİYATIN ARDINDAN GELEN YILLAR
Mesane taşının çıkarılması, Pepys’in ömrünün geri kalanını bütünüyle şikâyetsiz geçirdiği anlamına gelmedi. Günlüğünde sonraki yıllarda da ağrıya ilişkin kayıtlar bulunuyor. Yaşamının son döneminde taş hastalığı yeniden önemli bir sağlık sorunu hâline geldi.
Nisan 1700’de yeğenine yazdığı mektupta, eski ameliyat yarasının kırk yılı aşkın sürenin ardından yeniden açıldığını anlatıyordu. Mayıs 1703’te, 70 yaşında öldü. Böylece 1658’deki ameliyatından sonra yaklaşık 45 yıl yaşamış oldu.
Pepys’in hikâyesi, anestezi öncesindeki cerrahinin tehlikelerini bir hastanın yaşamı üzerinden görünür kılıyor. Aynı zamanda insanların neden bu tehlikeyi kabul ettiğini ve iyileşmeye nasıl anlam verdiğini de düşündürüyor.
Cerrah için çıkarılan bir taş, hasta için yıllarca hatırlanacak bir tarihe dönüşebiliyordu. Pepys’in bıraktığı güçlü tanıklık da burada: Ameliyat masasındaki sözlerini bilmiyoruz; fakat iki yıl sonra hayatta ve sağlıklı olmaktan duyduğu sevinci kendi yazdıklarından okuyabiliyoruz.
KAYNAKLAR
1. Pepys, Samuel. The Diary of Samuel Pepys. Henry B. Wheatley tarafından hazırlanan 1893 basımı. Özellikle 26 Mart 1660 tarihli kayıt.
2. Kumar, Priyadarshi; Nargund, Vinod. “Samuel Pepys: A Patient Perspective of Lithotomy in 17th Century England.” The Journal of Urology. 2006;175(4):1221–1224.
3. Goddard, Jonathan Charles. “‘And so to Pepys’ – the other side of the knife.” Trends in Urology & Men’s Health. 2022.
4. British Association of Urological Surgeons. “Thomas Hollier.” Museum of Urology tarih koleksiyonu.
5. Wilkey, Beth. “‘The size of a tennis ball!’: surgery and Samuel Pepys.” Royal College of Physicians. 26 Şubat 2016.
6. Royal College of Physicians Museum. “The strange story of the bladder stone: from epidemic to virtual disappearance.”
7. Royal Museums Greenwich. “Samuel Pepys.” Biyografik inceleme.
