Bir küf mantarı kolesterol tedavisini nasıl değiştirdi?
Bir küf mantarı kolesterol tedavisini nasıl değiştirdi?
İçeriği Görüntüle

Gövdesi kıvrılan genç bir ağaç, kendisinden daha düz ve kalın bir kazığa bağlanmış. Bağlar gövdenin çevresinde dolanıyor, yapraklı dallar ise yukarı doğru uzanıyor. Nicolas Andry’nin 1741’de Paris’te yayımladığı L’Orthopédie’nin birinci cildinde yer alan gravürün anlamı, kitabın bacaklara ayrılan bölümünde ortaya çıkıyor. Fransız hekim, çocuklarda bacak eğriliğine karşı önerdiği desteği, bahçede bir fidanın gövdesine yön vermek için kullanılan kazığa benzetiyordu. İki yüzyıl sonra aynı ağaç, Britanya Ortopedi Birliği’nin armasında karşımıza çıkacaktı. Bir aile rehberindeki çizim, aradan geçen zamanda bir mesleğin kendini tanıtmak için kullandığı işaretlerden biri olmuştu. [1, 2, 5]
Gravürün anahtarı bacaklara ayrılan bölümde
Andry, eserin üçüncü kitabında kolları, elleri, bacakları ve ayakları ele alır. Bacak eğriliklerine ayrılan bölümde küçük bir demir levha ile bez sargıdan oluşan bir destek tarif eder. Eğrilik üzerinde zamanla etkili olacağını düşündüğü bu düzeneği açıklarken genç bir ağacın eğri gövdesinin düzeltilmesini örnek verir. Gravürdeki kazık desteği, gövdenin çevresindeki bağlar ise desteğin nasıl iş gördüğünü görünür kılar. Bir bahçecilik işi, okurun gözünde canlandırabileceği bir tıbbi benzetmeye dönüşür. [1–3]
Eğri ağacı omurga biçimine benzetmek kolaydır. Nitekim ortopedi tarihçisi Rémi Kohler, görselin skolyoz düzeltmesini anlattığı yorumuyla karşılaşıldığını belirtir. Kitapta omurga eğrilikleri de ele alınır. Ancak Andry’nin ağaca gönderme yaptığı pasaj bacak eğriliği bölümündedir. Birinci ciltte 282. sayfayla ilişkilendirilen gravürün özgün anlamını belirleyen de gövdenin biçiminden önce bu metinsel bağlantıdır. [1–3]
Andry kitabı kimin için yazmıştı?
Nicolas Andry de Bois-Regard (1658–1742), Paris Tıp Fakültesi’nde görev yapan bir hekimdi. 1724–1726 arasında fakültenin dekanlığını yaptı. L’Orthopédie’yi meslektaşlarına yönelik bir cerrahi el kitabı olarak anne babalara ve çocuk yetiştiren diğer kişilere yönelik bir rehber olarak kurguladı. İlk baskının uzun alt başlığı, çocuklardaki bedensel biçim bozukluklarını önleme ve düzeltme yollarının bu okurların uygulayabileceği biçimde anlatılacağını bildiriyordu. Eser iki cilt hâlinde yayımlandı. İngilizce çevirisinin Londra baskısı 1743 tarihlidir. [1, 3, 4, 6]
Bu okur kitlesi, kitabın konularını da açıklıyor. Andry, çocukların nasıl oturduğuna, giysilerinin hareketi kısıtlayıp kısıtlamadığına ve mobilyaların boylarına uyup uymadığına dikkat çekiyordu. Dişler, baş ve yüz de kitabın kapsamındaydı. Tıp tarihçisi Isabelle Coquillard’ın gösterdiği gibi Andry, bedensel egzersizi çocuk yetiştirmenin ve sağlığı korumanın bir parçası olarak ele alıyordu. Bakım verenlerin gündelik kararları, onun gözünde hekimin yazmaya değer bulduğu meselelerdi. [3, 4, 7]
Bu yaklaşımın bir de toplumsal yönü vardı. Andry için yürüyüş ve duruş, bedenin işleyişi kadar çocuğun toplum içinde nasıl görüldüğüyle ilgiliydi. Zarafet ve beden oranlarına verdiği önem, dönemin görünüş ve görgü ölçülerini yansıtır. Bu yüzden kitapta hareketi kolaylaştırmaya dönük tavsiyelerle çocuğun belli bir duruşa alıştırılmasına yönelik beklentiler yan yana durur. Fidan benzetmesi de bu iki kaygıya birden sesleniyordu. Büyüyen bedene yardım etme fikriyle bedene nasıl bir biçim verilmesi gerektiğine dair kabuller aynı resimde buluşuyordu. [4, 7]
Bir kitap adı nasıl bir uzmanlığın adı oldu?
Andry, orthopédie sözcüğünü Yunanca orthos (düz, doğru) ile pais (çocuk, tamlayan biçimi paidos) köklerinden türetti. Çocuk sözcüğünün adda yer alması, 1741’deki projenin odağını gösterir. Andry’nin katkısı, çocuklukta görülen bedensel biçim bozukluklarının önlenmesini ve düzeltilmesini bir kitapta bir araya getirip bu uğraşa bir ad vermesiydi. [1, 3, 4, 7]
Çocuklardaki biçim bozukluklarına ilişkin uygulamaların geçmişi daha eskiydi. Tıp tarihçisi Leonard F. Peltier, 1616’da yayımlanan ve Felix Würtz’e atfedilen bir çocuk cerrahisi metninde, sargıyla biçim verme tartışılırken çocuğun büyümesinin genç bir dala benzetildiğine dikkat çeker. Andry’nin gravürüyle bu metin arasında doğrudan bir aktarım kurmak için ayrıca belge gerekir. Önceki örnek, bitki büyümesinin çocuk bedenini anlatmak için Andry’den önce de kullanıldığını gösterir. [8]
Kitabın başlığındaki sözcük, Diderot ve d’Alembert’in Encyclopédie’sinde de yer buldu. Kohler’in aktardığı ilgili levhada, bir ağacı doğrultmaya çalışan çocuk görülür. Yüzyılın sonuna doğru sözcük bir tedavi kurumunun adı olarak da kullanılmaya başladı. Jean-André Venel, 1780’de Orbe’de bir ortopedi kurumu geliştirmeye girişti. Burada hastalar kalabiliyor, tedavide kullanılan destekler kurumun atölyesinde hazırlanabiliyordu. Andry’nin aileye seslendiği yerde Venel’in örneği, bu alandaki bakımın nasıl ayrı bir kurum etrafında örgütlenebildiğini gösterir. [3, 8]
On dokuzuncu yüzyılda tendon kesisi gibi ameliyatların kullanıma girmesi ve ortopediye ayrılmış klinik hizmetlerin gelişmesiyle sözcüğün kapsamı genişledi. Bugün ortopedi, her yaştan insanın kemik, eklem, kas, tendon ve bağ hastalıkları ile yaralanmalarını kapsar. Çocuk bakımına dönük bir kitabın adı, zamanla çocukları ve yetişkinleri kapsayan bir uzmanlık alanının adı hâline geldi. [3, 8, 9]
Bir kitap resminden meslek armasına
Ağacın kurumsal kullanımına dair tarihli örneklerden biri Britanya Ortopedi Birliği’ne aittir. Birliğe 1952’de verilen armanın tepelik bölümünde, Andry’nin ağacına benzer biçimde desteklenmiş bir çınar bulunur. Birliğin yayımladığı arma tarihi, çınarı Hipokrat’la ilişkilendirilen ağaç geleneğine de bağlar. Fransız Ortopedik Cerrahi ve Travmatoloji Derneği ile Fransız Çocuk Ortopedisi Derneği’nin Kohler tarafından belgelenen logolarında ise aynı fidan motifi farklı biçimlerde yorumlanmıştır. [3, 5]
Britanya armasının 1952 tarihi, motifin o tarihte kurumsal kullanımda olduğunu belgeler. Motifi ilk hangi kuruluşun, hangi yıl arma olarak seçtiği ise açık kalır. Çizimin farklı armalara uyarlanabilmesinde biçiminin payı olduğu düşünülebilir. Eğri gövde ile düz dayanak arasındaki karşıtlık, desteğin ne işe yaradığını tek bakışta anlatır. Kuruluşlar ağacın türünü, çizim üslubunu ya da çevresindeki işaretleri değiştirse de bu ilişki görünür kalır. [3, 5, 8]
Andry’nin demir levha ve sargı tarifi, 18. yüzyıldaki bir tedavi önerisinin kaydıdır. Bu tarif, Andry’nin büyüyen bedene ilişkin düşüncesini anlamamızı sağlar. Yöntemin hangi çocuklarda uygulandığı ve ne sonuç verdiği, gravürden ve tariften çıkarılamaz. Çocuk büyüten aileler için tasarlanmış bir açıklama, zamanla o aile rehberinin ötesine geçen bir uzmanlığın tanınabilir işaretine dönüşmüştür. [1, 3, 5, 9]
Kaynaklar
Andry de Bois-Regard N. L’Orthopédie, ou l’art de prevenir et de corriger dans les enfans, les difformités du corps. Paris, 1741. Bibliothèque interuniversitaire de santé, cilt I, 34866 (1). İlgili pasaj için 1743 Brüksel baskısı, George Fricx, cilt I, kitap III, “Jambes courbes”.
National Library of Medicine. A tree bound to a stake in an effort to correct the curvature of the trunk. 1741 baskısından gravür. NLM 101434343.
Kohler R. “Nicolas Andry de Bois-Regard (Lyon 1658–Paris 1742): The inventor of the word ‘orthopaedics’ and the father of parasitology.” Journal of Children’s Orthopaedics. 2010, 4(4), 349–355.
Coquillard I. “Nicolas Andry (1658–1742) et l’orthopédie pédiatrique.” e.sfhm. 2019, sayı 2.
British Orthopaedic Association. “History of the BOA Crest.” David Dandy’nin arma tarihi yazısı.
Andry N. Orthopaedia; or, the art of correcting and preventing deformities in children. Londra, A. Millar, 1743. Wellcome Collection, EPB/A/11015.
Kirkup J. “Nicolas Andry et l’orthopédie.” Histoire des sciences médicales. 1994, 28(3), 205–209.
Peltier LF. Orthopedics: A History and Iconography. San Francisco, Norman Publishing, 1993. Bölüm 2, “The Origin of Orthopedics”.
American Academy of Orthopaedic Surgeons. “What Is an Orthopaedic Surgeon?” OrthoInfo.