1934’te Cape Town Üniversitesi’nden Hillel Abbe Shapiro ve Henri Zwarenstein, Nature dergisinde sonucu su dolu bir kapta görülebilen bir gebelik testi yayımladı. Araştırmacılar, gebelik şüphesi olan bir kadından alınan idrar örneğini dişi Afrika pençeli kurbağasına enjekte ediyor, ardından hayvanın yumurta bırakıp bırakmadığını gözlüyordu. Farelerle yapılan testlerde sonucu okumak için hayvanın yumurtalıklarını incelemek gerekiyordu. Kurbağa suya yumurta bıraktığında ise laboratuvar çalışanı sonucu doğrudan görebiliyordu.
Kurbağadan önce fareler ve tavşanlar vardı
1920’lerin sonunda geliştirilen Aschheim–Zondek testinde, gebelik şüphesi olan kişiden alınan idrar henüz cinsel olgunluğa ulaşmamış dişi farelere enjekte ediliyordu. Birkaç gün sonra fareler öldürülüyor ve yumurtalıklarında hormonların yol açtığı değişiklikler aranıyordu. Daha sonra geliştirilen tavşan testi de benzer bir ilkeye dayanıyordu. Her iki yöntemde de laboratuvar çalışanları, idrar örneğindeki hormonun etkisini hayvanın verdiği tepki üzerinden değerlendiriyordu. Bu tür yöntemlere biyolojik test deniyordu.
1930’larda gebelik testine duyulan talep hızla arttı. Edinburgh’daki gebelik tanı merkezine 1929’da yaklaşık 840 idrar örneği gönderilmişti. 1939’da bu sayı 10 bini aştı. Örnekler hem hastanelerden hem de özel başvurulardan geliyordu. Hekimler biyolojik testleri gebelik şüphesini değerlendirmek ve gebelik dokusuyla ilişkili bazı hastalıkları araştırmak için kullanıyordu. Pozitif sonucun klinik anlamı, testin hangi nedenle istendiğine de bağlıydı.
Kurbağa neden yumurta bırakıyordu?
Gebeliğin erken döneminde gelişmekte olan plasentanın hücreleri, insan koryonik gonadotropini adı verilen bir hormon üretir. Kısaca hCG olarak bilinen bu hormon idrarda saptanabilir. Dişi Afrika pençeli kurbağasına (Xenopus laevis) enjekte edilen örnekte yeterli miktarda hCG varsa hormon, hayvanın yumurtalıklarını uyarabilir. Kurbağa yumurtalarını suya bıraktığında laboratuvar çalışanı bunu pozitif tepki olarak kaydederdi.
Yumurtalar suda görüldüğünde test sonucu hayvan canlıyken okunabiliyor, kurbağa uygun koşullarda yeniden kullanılabiliyordu. Erken deneylerde ise araştırmacılar başka ölçütler de kullanıyordu. Shapiro ve Zwarenstein her örnek için altı kurbağa kullandı ve gözlem süresini 18 saatle sınırladı. Bazı pozitif sonuçları ölüm sonrası incelemede yumurta görerek belirlediler. Britanya’da benzer bir yöntem üzerinde çalışan Charles W. Bellerby ise kendi protokolünde dokuz saatlik bir gözlem süresi belirledi. Bu süreler, iki araştırma ekibinin sonuçları hangi zaman aralığında değerlendirdiğini gösteriyordu.
Test neden Hogben’in adıyla anıldı?
Britanyalı zoolog Lancelot Hogben’in Cape Town’da yürüttüğü hormon araştırmaları, Afrika pençeli kurbağasının üreme tepkisinin laboratuvarda incelenmesinin yolunu açtı. Bellerby bu deneyleri Britanya’da sürdürürken Shapiro ve Zwarenstein, gebelik tanısına ilişkin ön bulgularını Ekim 1933’te Güney Afrika Kraliyet Cemiyetinin bir toplantısında sundu. Bellerby’nin Nature yazısı 1934’te önce yayımlandı. Cape Town ekibinin klinik denemelerini bildiren yazı ise aynı dergide 19 Mayıs 1934’te çıktı.
Yöntem Britanya’da Hogben testi adıyla yerleşti. Aberdeen’de Frank Walter Landgrebe, kurbağaların laboratuvar koşullarında bakımı ve testte kullanımı üzerine çalıştı. Edinburgh’daki gebelik tanı hizmetini yöneten Francis Albert Eley Crew da fare, tavşan ve kurbağa yöntemlerini karşılaştıran çalışmalara katıldı. Bu araştırmalar, Cape Town’da klinik örneklerle denenen yöntemin düzenli biçimde hasta örneği alan merkezlerde uygulanmasına yardımcı oldu.
Bir kurbağa salgını tanı hizmetini aksattı
Testi uygulayan merkezlerin kurbağaları temin etmesi, beslemesi ve yaşadıkları suyun koşullarını düzenlemesi gerekiyordu. Canlı kolonilere bağımlılığın sonuçları 1958’de Sheffield’da görüldü. Bakteriyel bir salgın koloniyi neredeyse yok edince merkez test hizmetine ara verdi. Bilim tarihçisi Jesse Olszynko-Gryn’in aktardığına göre merkez olağan çalışma düzeninde yaklaşık 4 bin kurbağa bulunduruyor ve yılda yaklaşık 20 bin test yapıyordu.
Örneklerini postayla gönderen kadınların bekleme süresine, idrarın laboratuvara ulaşması ve sonucun kendilerine bildirilmesi için geçen zaman da ekleniyordu. Telefonla bildirim dönüş süresini kısaltabiliyordu. Ev tipi kitlerin değiştireceği aşama ise örneğin nerede değerlendirildiği ve sonucu ilk kimin gördüğüydü.
Kurbağadan ev tipi gebelik testine geçiş
1960’ta Leif Wide ve Carl A. Gemzell, idrardaki hCG’yi antikorlar yardımıyla saptayan bir gebelik testi yayımladı. İmmünolojik testler, sonuç almak için canlı bir hayvanın üreme tepkisini bekleme gereğini ortadan kaldırdı. Ev tipi kitler bu dönüşümün ardından geldi.
ABD Ulusal Sağlık Enstitülerinin tarihçesine göre e.p.t. adlı kit 1977’nin sonunda Amerikan pazarı için hazırdı ve 1978’de büyük kadın dergilerinde tanıtıldı. Kitte bir deney tüpü, damlalık ve sonucu okumaya yarayan aynalı bir destek bulunuyordu. İşlem yaklaşık iki saat sürüyordu. Dönemin dergilerinde öne çıkan avantajlardan biri mahremiyetti. Kadınlar örneği kendileri alabiliyor, testi evde uygulayabiliyor ve sonucu orada okuyabiliyordu.
Cape Town’daki deneylerde laboratuvar çalışanı, gebeliğe ilişkin işareti kurbağanın suya bıraktığı yumurtalarda arıyordu. Onlarca yıl sonra bir kadın, aynı hormona dayanan sonucu kendi evinde, bir deney tüpüne bakarak okuyabiliyordu.
Kaynaklar
1. Shapiro HA, Zwarenstein H. A Rapid Test for Pregnancy on Xenopus lævis. Nature. 1934, 133, 762.
2. Bellerby CW. A Rapid Test for the Diagnosis of Pregnancy. Nature. 1934, 133, 494–495.
3. Robbins SL, Parker F Jr, Doyle WC. The Use of the South African Frog (Xenopus laevis) in the Diagnosis of Pregnancy. New England Journal of Medicine. 1946, 234, 784–787.
4. Olszynko-Gryn J. A Woman’s Right to Know: Pregnancy Testing in Twentieth-Century Britain. MIT Press, 2023.
5. Gurdon JB, Hopwood N. The Introduction of Xenopus laevis into Developmental Biology: Of Empire, Pregnancy Testing and Ribosomal Genes. International Journal of Developmental Biology. 2000, 44, 43–50.
6. Wide L, Gemzell CA. An Immunological Pregnancy Test. Acta Endocrinologica. 1960, 35, 261–267.
7. Office of NIH History and Stetten Museum. Thin Blue Line: A History of the Pregnancy Test.
