Avrupa Eczanelerinde İnsan Kalıntısı Satılıyordu: “Mumia”nın Karanlık Tıp Tarihi
Avrupa Eczanelerinde İnsan Kalıntısı Satılıyordu: “Mumia”nın Karanlık Tıp Tarihi
İçeriği Görüntüle

American Journal of Insanity.
Bir psikiyatri hastanesinde doğan dergi; kurum merkezli ruh sağlığı anlayışından modern psikiyatriye, psikofarmakolojiden nörobilime uzanan yaklaşık iki yüzyıllık değişimin önemli yazılı tanıklarından biri oldu.
Derginin iki farklı adı bile psikiyatrinin geçirdiği büyük dönüşümü anlatmaya yetiyor.
Hikâye Utica’daki bir psikiyatri hastanesinde başladı
Derginin kurucusu, New York eyaletindeki New York State Lunatic Asylumun yöneticisi Dr. Amariah Brighamdı.
Brigham, ruhsal hastalıkların nedenleri, önlenmesi ve tedavisi hakkında hekimler arasında bilgi paylaşımını geliştirmek amacıyla 1844 yılında American Journal of Insanityyi yayımlamaya başladı.
Derginin ilk sayısında altı makalenin yanı sıra ABD’deki ruh sağlığı kurumlarına ilişkin bir liste ve Fransa’daki psikiyatri gelişmelerini ele alan notlar bulunuyordu.
Tarihsel kaynaklarda ilk sayının tamamının Brigham tarafından yazıldığı da belirtiliyor. Ancak bu bilgi, kesinliği sınırlı bir tarihsel aktarım olarak değerlendirilmelidir.
Bugün uluslararası bir bilimsel dergi olan AJP’nin temelleri böylece 19. yüzyıldaki bir psikiyatri hastanesinde atılmış oldu.
İlk sayılarda psikiyatri neyi tartışıyordu?
1840’ların psikiyatrisi bugünkünden oldukça farklıydı.
Ruhsal hastalıkların nasıl sınıflandırılacağı, hastaların nerede ve nasıl tedavi edilmesi gerektiği, psikiyatri kurumlarının yapısı, adli psikiyatri ve farklı ruhsal hastalık tabloları derginin ilk yıllarındaki temel tartışmalar arasındaydı.
1844 tarihli erken sayılarda “insanity” kavramının tanımı, monomani, çeşitli psikiyatrik vakalar ve ruhsal hastalıkların hukuki boyutları gibi konular ele alınıyordu.
Bugünden bakıldığında eski görünen bu kavramlar, psikiyatrinin bağımsız bir tıp disiplini hâline gelme sürecinin önemli basamaklarını oluşturuyordu.
19. yüzyıl psikiyatrisinin öne çıkan yaklaşımı: “Moral Treatment”
yüzyıl psikiyatrisinin dikkat çekici yaklaşımlarından biri “moral treatment”, yani “moral tedavi” olarak adlandırılan anlayıştı.
Buradaki “moral” sözcüğü, hastaların ahlaki olarak düzeltilmesi anlamına gelmiyordu.
Yaklaşım; hastaların daha düzenli ve insancıl ortamlarda yaşaması, günlük faaliyetlere katılması, sosyal ilişkilerinin desteklenmesi ve dönemin ağır fiziksel müdahalelerinin azaltılması düşüncesine dayanıyordu.
Brigham da aşırı ilaç kullanımına, kan alma gibi dönemin yaygın uygulamalarına ve gereksiz fiziksel müdahalelere eleştirel yaklaşıyor; psikososyal ve çevresel yöntemlere önem veriyordu.
Ancak 19. yüzyıl psikiyatrisini bugünkü standartlarla idealize etmemek gerekiyor.
Brigham dönemindeki kurumlarda da mekanik kısıtlama araçları tamamen ortadan kalkmış değildi. “Moral treatment”, dönemine göre daha insancıl bir yaklaşımı temsil etse de modern hasta hakları anlayışından oldukça uzaktı.
Amerikan psikiyatrisinin örgütlenmesiyle aynı yıllarda
1844 yılı yalnızca derginin kuruluş yılı değildi.
Aynı yıl ABD’deki 13 psikiyatri hastanesinin yöneticileri bir araya gelerek Association of Medical Superintendents of American Institutions for the Insane adlı meslek örgütünü kurdu.
Bu kuruluş daha sonra çeşitli isim değişikliklerinden geçerek bugünkü American Psychiatric Association – APA hâline gelecekti.
American Journal of Insanity, başlangıçta Utica State Hospital’ın mülkiyetindeydi ve aynı zamanda dönemin psikiyatri meslek örgütünün resmî yayını olarak hizmet veriyordu.
Dergi 1892 yılında bu meslek örgütü tarafından satın alındı. Aynı yıl örgütün adı da American Medico-Psychological Association olarak değiştirildi.
Böylece Amerikan psikiyatrisinin kurumsal tarihi ile derginin tarihi giderek iç içe geçti.
1921: “Insanity” adı tarihe karıştı
Derginin tarihindeki en önemli kırılma noktalarından biri 1921 yılıydı.
Meslek örgütü o yıl American Psychiatric Association adını benimsedi.
Aynı dönemde derginin adı da değiştirildi:
American Journal of Insanity → American Journal of Psychiatry
Bu değişiklik yalnızca eski bir kelimenin yerine daha modern bir kelime konulması değildi.
Psikiyatri artık yalnızca büyük akıl hastanelerinde ağır ruhsal hastalıklarla ilgilenen bir alan olmaktan çıkıyor; tıp içindeki yerini genişletiyor ve toplumdaki ruh sağlığı sorunlarına daha kapsamlı biçimde yöneliyordu.
Bu nedenle “Insanity”den “Psychiatry”ye geçiş, psikiyatrinin kurumsal ve bilimsel kimliğindeki dönüşümün sembollerinden biri oldu.
Aslında değişen yalnızca derginin adı değildi
Derginin yaklaşık iki yüzyıllık arşivi yan yana incelendiğinde psikiyatrinin değişimi de açık biçimde görülebiliyor.
İlk dönemlerde psikiyatri hastaneleri, kurum bakımı ve “moral treatment” öne çıkarken zamanla yeni hastalık tanımları, psikanalitik yaklaşımlar, biyolojik psikiyatri, psikofarmakoloji, epidemiyoloji, genetik ve nörobilim derginin sayfalarında daha fazla yer almaya başladı.
Derginin tarihsel seçkilerinde bazı önemli dönüm noktaları özellikle dikkat çekiyor:
1877: Katatoni üzerine tartışmalar
1933: Şizoaffektif psikoz kavramının erken tanımlamalarından biri
1948: Beyin kan akımını ölçmeye yönelik öncü çalışmalar
1949: ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsünün kuruluş dönemine ilişkin gelişmeler
1955: Klorpromazin ve yeni psikiyatrik ilaçların yükselişi
1966: Lityumun psikiyatrik tedavideki etkinliğine ilişkin çalışmalar
Bu tarihsel sıralama, psikiyatrinin kurum merkezli bir uzmanlık alanından biyoloji, psikoloji ve sosyal bilimlerin kesiştiği modern bir tıp disiplinine dönüşümünü de gösteriyor.
Bilimin karanlık sayfaları da arşivde
American Journal of Psychiatry arşivi yalnızca bilimsel başarıları kaydetmedi.
yüzyıl psikiyatrisi, bugün terk edilmiş ya da ciddi bilimsel ve etik eleştirilere konu olmuş tedavi yöntemlerine de sahne oldu.
İnsülin koma tedavisi ve prefrontal lökotomi gibi uygulamalar bir dönem ağır ruhsal hastalıkların tedavisinde umut verici yöntemler olarak değerlendirildi.
Nörosifilize bağlı genel paralizi tedavisinde ise hastalara sıtma bulaştırılarak yüksek ateş oluşturulmasına dayanan malarya tedavisi uygulandı.
Bu yöntemlerin bir kısmı kendi dönemlerinde önemli tıbbi ilerlemeler olarak görülüyordu. Ancak bilimsel bilgi arttıkça, yeni tedaviler geliştikçe ve etik standartlar değiştikçe bu uygulamalar terk edildi veya ciddi biçimde sorgulandı.
AJP’nin tarihsel arşivi, yalnızca psikiyatrinin başarılarını değil, tıbbın kendi uygulamalarını zaman içinde nasıl yeniden değerlendirdiğini de gösteriyor.
Bilim tarihinin önemli derslerinden biri burada ortaya çıkıyor:
Bir dönemin modern tedavisi, başka bir dönemde tıp tarihinin tartışmalı uygulaması hâline gelebiliyor.
ABD’de kesintisiz yayımlanan en eski tıbbi uzmanlık dergisi
American Journal of Psychiatrynin tarihsel önemini artıran unsurlardan biri de yayın sürekliliği.
Dergi, kendi kurumsal tarih kayıtlarında ABD’de kesintisiz yayımlanan en eski tıbbi uzmanlık dergisi olarak tanımlanıyor.
İlk 77 cildi 1844–1921 arasında American Journal of Insanity adıyla yayımlandı.
1921’den itibaren ise yayın hayatına American Journal of Psychiatry adıyla devam etti.
Dergi bugün American Psychiatric Association’ın resmî bilimsel dergisi olarak yayımlanıyor ve ABD Ulusal Tıp Kütüphanesinin MEDLINE veri tabanında indeksleniyor.
Bir isim değişikliğinde saklı psikiyatri tarihi
American Journal of Psychiatrynin öyküsünün belki de en çarpıcı tarafı şu:
Psikiyatrinin yaklaşık iki yüzyıllık değişimi derginin iki isminde bile görülebiliyor.
1844’teki American Journal of Insanity, dönemin kurum merkezli psikiyatrisinin dilini temsil ediyordu.
1921’deki American Journal of Psychiatry ise artık bağımsız ve giderek modernleşen bir tıp uzmanlığını ifade ediyordu.
Takip eden yıllarda psikiyatri; hastane gözlemlerinden kontrollü klinik araştırmalara, psikanalitik teorilerden psikofarmakolojiye, oradan genetik araştırmalara ve modern nörobilime kadar uzanan büyük bir dönüşüm geçirdi.
Derginin sayfaları da bu değişimin kayıtlarını tuttu.
1844’te başlayan bilimsel hafıza
American Journal of Psychiatry bugün yalnızca güncel psikiyatri araştırmalarının yayımlandığı bir bilimsel dergi değil.
Aynı zamanda tıbbın insan zihnini ve ruhsal hastalıkları anlamak için yaklaşık iki yüzyıldır sürdürdüğü arayışın önemli arşivlerinden biri.
Bir zamanlar başlığında “insanity” kelimesini taşıyan bir derginin bugün nörobilimden genetiğe, epidemiyolojiden yeni tedavi araştırmalarına kadar uzanan çalışmalar yayımlaması, psikiyatrinin geçirdiği dönüşümün güçlü bir özeti.
Derginin adı değişti. Psikiyatrinin dili değişti. Tanılar ve tedaviler değişti. Fakat 1844’te başlayan bilimsel tartışma hâlâ devam ediyor.
Kaynaklar
American Journal of Psychiatry – Historical Archive
American Psychiatric Association – AJP at 175: Remembering Our Past as We Envision Our Future
U.S. National Library of Medicine – Diseases of the Mind
National Library of Medicine Catalog – The American Journal of Psychiatry
American Psychiatric Association – Sesquicentennial Anniversary 1844–1994