Öteyboydak ve Şipagerlik Bayan: Beş Asırlık Bir Tıp Mirası mı?

Kazak tıp tarihinde Öteyboydak Tileukabılulı’ya atfedilen “Şipagerlik Bayan”, bozkırın sağlık bilgisini derliyor. Ancak eserin tarihi, nüsha zinciri ve çiçek aşısı iddiası tartışmalı.

Kazakistan’ın tıp tarihi anlatılırken adı en sık anılan kişilerden biri Öteyboydak Tileukabılulı’dır. Kazakça adı Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы olan ve Kazak geleneğinde “şipager” olarak anılan hekime atfedilen “Şipagerlik Bayan”, yalnız hastalıkları ve tedavi yollarını değil; beslenmeyi, temizliği, insan bedenini, doğayı, ahlakı ve gündelik hayatı birlikte ele alan geniş kapsamlı bir eser olarak tanıtılır.
Yaygın anlatıya göre metin XV. yüzyılda yazıldı, aile içinde yüzyıllarca korundu ve büyük bölümü Çin’deki Kültür Devrimi sırasında yok oldu. Ancak bugün okunabilen metnin Orta Çağ’a uzanan yolculuğu kesintisiz belgelerle izlenemiyor. Bu nedenle “Şipagerlik Bayan” hem Kazak tıp kültürünün önemli bir mirası hem de kökeni konusunda cevap bekleyen sorular bulunan tartışmalı bir metindir.
Öteyboydak Tileukabılulı hakkında ne biliyoruz?
Kazak biyografik kaynaklarında Öteyboydak’ın 1388’de doğduğu ve 1478’de hayatını kaybettiği yazılır. Onun Yedisu bölgesinde yaşadığı, hekimlik bilgisini ailesinden öğrendiği ve Kazak Hanlığı’nın kurucularından Canibek Han’ın çevresinde bulunduğu anlatılır. “Şipagerlik Bayan”ı da hanın isteği üzerine hazırladığı kabul edilir.
Fakat bu yaşam öyküsünün başlıca dayanağı yine Öteyboydak’a atfedilen metindeki otobiyografik cümlelerdir. Doğum ve ölüm yılları, yazarın yaşı ile dönemin olayları eşleştirilerek sonradan hesaplanmıştır. Bu yüzden 1388–1478 tarihlerini bağımsız arşiv belgeleriyle kesinleştirilmiş bir biyografi gibi değil, geleneksel tarihlendirme olarak görmek daha doğru olur.
“Şipagerlik Bayan” ne anlatıyor?
Eserin adı Türkçeye yaklaşık olarak “Şifacılık Anlatısı” ya da “Hekimlik Üzerine Anlatı” şeklinde çevrilebilir. Metin, modern anlamda yalnız bir ilaç veya anatomi kitabı değildir. İnsan sağlığını beden, çevre, iklim, beslenme, davranış ve manevi hayatla birlikte değerlendiren bütüncül bir dünya görüşü sunar.
Kitapta organ ve hastalık adları, belirti gözlemleri, yiyecekler, korunma önerileri ile bitkisel, hayvansal ve mineral kökenli maddelerden hazırlanan uygulamalar bulunur. Örneğin tıbbi bitkiler ve doğal maddeler üzerine 2022’de yayımlanan bir derleme, eserin Kazak geleneksel tıbbındaki sıcaklık, soğukluk, ışık, karanlık, mekân ve zemin gibi kavramları bir sistem içinde ele aldığını belirtir. Ancak bu çalışma metnin yazıldığı dönemi araştıran bir el yazması incelemesi değildir.
Popüler yayınlarda yüzlerce bitki, çok sayıda hayvansal ve mineral madde, binlerce reçete ve yüzlerce anatomi terimi bulunduğuna ilişkin rakamlar verilir. Ne var ki bu toplamlar kaynaktan kaynağa, hatta zaman zaman aynı yayın içinde bile değişmektedir. Farklı nüshaları karşılaştıran bilimsel bir metin yayını hazırlanmadan bu sayıları kesin envanterler gibi sunmak güvenli değildir.
El yazması 1990’lara nasıl ulaştı?
Eserin aktarım hikâyesi, kitabı yayıma hazırlayan çevrelerin aktardığı aile geleneğine dayanır. Bu anlatıya göre el yazması kuşaklar boyunca emanet edildi ve birkaç kez yeniden kopyalandı. Yaygın anlatıda Tümenbay adlı aile üyesinin 1952’de yeni bir nüsha hazırladığı, bunun önemli bir bölümünün 1968’de Çin’deki Kültür Devrimi sırasında yakıldığı ve kalan sayfaların Nurtay Tümenbayulı tarafından 1990’ların başında yeniden kopyalandığı belirtilir.
Kaynaklar son kopya için 1991 ve 1992 gibi farklı yıllar verir; Tümenbay’ın baba adı da Istanbayulı ve Stanbayulı biçimlerinde yazılır. Bu ayrıntılar bağımsız bir arşiv zinciriyle kesinleştirilmiş değildir.
Kesin olarak doğrulanabilen yayın aşaması ise 1990’larda başlar. Kazakistan Ulusal Elektronik Kütüphanesi kayıtlarına göre eser 1994’te Şincan Bilim-Teknik ve Sağlık Yayınevi tarafından Urumçi’de, Kazakça Arap harfleriyle 504 sayfa olarak basıldı. Baskının tirajı 20 bindi. Kitap 1996’da Kul-Kerim Elemes ile Düken Mäsimhan’ın Arap harflerinden aktarmasıyla Almatı’daki Jalın Yayınevi tarafından 464 sayfa ve 30 bin adet olarak yayımlandı.
Bu bilgiler kitabın 1990’lardaki yayın geçmişini sağlam biçimde belgeliyor. Ancak XV. yüzyıldaki varsayılan özgün nüsha ile XX. yüzyıldaki kopyalar arasındaki bütün aşamaları tek başına kanıtlamıyor.
Eser gerçekten XV. yüzyılda mı yazıldı?
Kazakistan’daki ansiklopediler, kütüphane katalogları ve çok sayıda akademik yayın, “Şipagerlik Bayan”ı XV. yüzyıl eseri olarak tanımlar. Metnin dili, içerdiği geleneksel bilgiler ve aile içinde korunduğuna ilişkin aktarım bu kabulün temelini oluşturur.
Bununla birlikte 2020 ve 2022 tarihli akademik çalışmalar eseri geleneksel Kazak tıbbının tarihsel kaynaklarından biri olarak kullanmakta; nüshanın yaşı veya özgünlüğü hakkında el yazmasının fiziksel özelliklerine dayalı bir doğrulama sunmamaktadır.
Eserin tarihlendirilmesine ciddi itirazlar da yöneltildi. Kültür araştırmacısı Serikbol Kondıbay, 2002’de yayımlanan eleştirel denemesinde bazı terimlerin ve anlatım özelliklerinin XX. yüzyılı düşündürdüğünü savundu; metnin Nurtay Tümenbayulı tarafından oluşturulmuş olabileceğini ileri sürdü. Bu ağır iddia kanıtlanmış bir sonuç değildir.
Bununla birlikte 1996 baskısını Arap harflerinden aktaran Düken Mäsimhan’ın da daha sonra metnin dili ve yapısı konusunda kuşkularını dile getirmesi, tartışmanın görmezden gelinemeyeceğini gösterir.
Aynı baskının hazırlanmasında görev alan Kul-Kerim Elemes ise bu kuşkulara katılmadığını açıkladı. Elemes, eserin kuşaklar boyunca yeniden kopyalanmasını ve dilinin sonraki dönemlerde anlaşılır hâle getirilmesini metindeki farklılıkların açıklaması olarak gösterdi; kitabın Öteyboydak’a ait kapsamlı ve bilimsel nitelikli bir eser olduğunu savundu. Bu görüş de metnin özgünlüğünü tek başına kanıtlamaz ancak tartışmanın tek yönlü olmadığını gösterir.
Öte yandan “dili eski görünüyor” demek de bir metni tek başına XV. yüzyıla tarihlendirmeye yetmez. Bu haber için taranan açık kaynaklarda, mevcut nüshayı Orta Çağ’a bağlayan yayımlanmış kapsamlı bir paleografi, kâğıt-mürekkep analizi, karbon tarihlemesi veya bütün kopyaları karşılaştıran eleştirel edisyona ulaşılamadı.
Bu durum böyle bir çalışmanın hiçbir yerde bulunmadığını kanıtlamaz; yalnızca tarihlendirmenin kamuya açık belgelerle henüz yeterince gösterilemediğine işaret eder. Dolayısıyla eseri kesin biçimde “sahte” ilan etmek de tartışmasız bir XV. yüzyıl el yazması saymak da eldeki kanıtların önüne geçer.
Öteyboydak çiçek aşısını Jenner’dan önce mi buldu?
“Şipagerlik Bayan” çevresindeki en çarpıcı iddia, çiçek hastalığından korunmaya yönelik bir uygulamanın Edward Jenner’dan yaklaşık üç buçuk yüzyıl önce anlatıldığıdır. Eserin 1994 ve 1996’da yayımlanan biçimlerinde bulunduğu aktarılan bölüm, çiçek hastasından alınan materyalin bir hayvan üzerinden işlenerek deriye uygulanmasına benzeyen bir yöntemi anlatır.
Ancak bu bölümün XV. yüzyıldaki varsayılan özgün metinde aynı biçimde yer aldığı kesinleşmediği gibi, yöntemin o dönemde gerçekten ve ne ölçüde uygulandığını gösteren bağımsız kayıtlar da ortaya konmuş değildir.
Ayrıca burada “aşı” ile “variolasyon” ayrımı önemlidir. Variolasyon, çiçek hastasına ait materyalle bağışıklık oluşturmaya çalışılan eski ve riskli bir uygulamaydı; Asya ve Afrika’nın farklı bölgelerinde Jenner’dan yüzyıllar önce biliniyordu. Jenner’ın 1796’daki yeniliği ise daha az tehlikeli bir kaynak olan sığır çiçeği materyaliyle koruma sağlaması ve bunu sistemli biçimde göstermesiydi.
Bu nedenle Öteyboydak’ı “dünyanın ilk aşısını bulan kişi” diye tanıtmak tarihsel açıdan fazla kesin ve kavramsal olarak yanıltıcıdır. Daha doğru ifade şudur: Tarihi tartışmalı “Şipagerlik Bayan” metni, çiçekten korunmak için variolasyonu çağrıştıran ve hayvan üzerinden geçirilen materyali kullanan dikkat çekici bir yöntem anlatmaktadır.
Tarihsel miras, güncel tedavi kılavuzu değildir
Eserde geçen bitkiler ve diğer maddeler, etnobotanik ve tıp tarihi araştırmaları için değerli ipuçları sağlayabilir. Fakat bir uygulamanın yüzyıllardır anlatılması onun etkili ve güvenli olduğunu kanıtlamaz. Türlerin doğru tanımlanması, doz, toksisite, bulaş riski, ilaç etkileşimleri ve klinik yarar ayrı ayrı araştırılmalıdır.
Bu nedenle kitaptaki reçeteler evde uygulanacak sağlık önerileri olarak görülmemelidir. Özellikle hayvansal materyal, mineral veya hastalık etkeni içerebilecek tarihsel yöntemlerin denenmesi ciddi zarar verebilir. Eserin bugünkü değeri, doğrudan tedavi önermesinden çok Kazak toplumunun sağlık ve hastalık hakkında nasıl düşündüğünü göstermesidir.
“Şipagerlik Bayan” nasıl araştırılmalı?
Tartışmayı sonuçlandırmanın yolu övgü veya suçlama değil, disiplinler arası incelemedir. Elde bulunan bütün nüshaların yüksek çözünürlüklü olarak karşılaştırılması; kâğıt, mürekkep, yazı ve cilt özelliklerinin incelenmesi; metindeki dil katmanlarının tarihsel Kazakça ve Çağatayca eserlerle karşılaştırılması gerekir. Arapça, Farsça, Çin ve Orta Asya tıp metinleriyle olası aktarım ilişkileri de araştırılmalıdır.
En önemlisi, hangi cümlenin hangi nüshada bulunduğunu gösteren eleştirel bir edisyon hazırlanmalıdır. Böyle bir çalışma, hem eserin yaşını hem de yüzyıllar içinde ne ölçüde değiştirilmiş olabileceğini daha sağlıklı tartışmayı sağlar.
“Şipagerlik Bayan”a değer vermek için her iddiayı tartışmasız kabul etmek gerekmez. Metin gerçekten XV. yüzyıldan geliyorsa Kazak tıp tarihinin olağanüstü bir kaynağıdır. Daha geç bir derleme veya katmanlı bir metinse bile geleneksel sağlık bilgisinin ve XX. yüzyıldaki kültürel hafıza arayışının önemli bir belgesi olmaya devam eder. Bilimsel yaklaşımın görevi, bu iki ihtimal arasındaki boşluğu kanıtlarla daraltmaktır.
KAYNAKLAR
Tileukabılulı Ö. Şipagerlik Bayan. Urumçi: Şincan Bilim-Teknik ve Sağlık Yayınevi; 1994. 504 s. ISBN 7-5372-0935-9.
Tileukabılulı Ö. Şipagerlik Bayan. Arap harflerinden aktaranlar: Kul-Kerim Elemes, Düken Mäsimhan. Almatı: Jalın; 1996. 464 s. ISBN 5-610-01344-9.
Dzhumagaliyeva KV, Sarmurzina N, Kayrgaliyeva GK. History of Traditional Medicine of the Kazakh People. Izvestiya of Samara Scientific Center of the Russian Academy of Sciences. History Sciences. 2020;2(1):117–126. DOI: 10.37313/2658-4816-2020-2-1-117-126.
Nurlybekova A, Kudaibergen A, Kazymbetova A, ve ark. Traditional Use, Phytochemical Profiles and Pharmacological Properties of Artemisia Genus from Central Asia. Molecules. 2022;27(16):5128. DOI: 10.3390/molecules27165128.
Kondıbay S. Jalğanşınıñ tabiğatı [Sahtecinin Doğası; eleştirel deneme]. Altın Orda. 11 Ocak 2002. Yeniden yayımlanma: Mädeniyet Portalı; 7 Nisan 2019.
Bektas G. “Şipagerlik Bayan”: XV. yüzyıla ait değerli bir el yazması mı, değil mi? [Kazakça haber ve taraf görüşleri]. Aikın. 25 Nisan 2022.
World Health Organization. History of Smallpox Vaccination. Erişim tarihi: 25 Ağustos 2026.
World Health Organization. Traditional Medicine: Questions and Answers. 28 Kasım 2025. Erişim tarihi: 25 Ağustos 2026.