Editör TB

1922 kışında Ağrı Dağı eteklerinden yola çıkan askerî hekim Mehmet Derviş Kuntman ve küçük sağlık ekibi, 500 yataklık bir askerî hastanenin malzeme ve teşkilatını Anadolu’nun güç yollarından geçirerek Batı Cephesi’ne ulaştırdı. Karyola bulamadıklarında kerpiçten yatak yaptılar, 30 evlik bir köyde yüzlerce yaralı için hastane kurdular. 26 Ağustos’ta Büyük Taarruz başladığında ise cepheden gelen ilk yaralıların taşıdığı haber iki kelimeydi: “Düşmanı bozduk.”

20. yüzyılın başlarında kala-azar, Hindistan’ın doğusunda ağır salgınlara yol açıyordu. Kalküta’daki mütevazı bir hastane odasında çalışan hekim ve kimyager Upendranath Brahmachari, 1920’de urea stibamine’i geliştirdi. Tedavi kısa sürede kala-azarla mücadelenin önemli araçlarından birine dönüştü. Brahmachari daha sonra 1929 ve 1942 yıllarında Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’ne aday gösterildi ancak ödülü alamadı.

1792’de savaş sırasında burnunu kaybeden Cowasjee’ye yaklaşık bir yıl sonra Hindistan’da alın derisinden yeni bir burun yapıldı. Operasyonun 1794’te Avrupa’da yayımlanması, burun rekonstrüksiyonuna olan ilgiyi yeniden canlandırarak modern plastik cerrahinin gelişim çizgisindeki önemli dönüm noktalarından birine dönüştü.

Vebaya karşı aşı geliştiren Waldemar Haffkine, 1902’de Hindistan’ın Mulkowal köyünde aynı şişeden aşılanan 19 kişinin tetanoza yakalanarak yaşamını yitirmesinin ardından suçlamaların hedefi oldu. Ancak yıllar sonra yeniden incelenen tanıklıklar, yere düşen bir pens ve tek bir 53N şişesinde ortaya çıkan kontaminasyon, ilk soruşturmanın sonuçlarını tartışmalı hale getirdi. Haffkine’in itibarı iade edildi ancak şişenin tam olarak nerede kontamine olduğu bugün bile kesin olarak bilinmiyor.

Bugün 30 Ağustos Zaferi’nin 104. yıl dönümü. Büyük Taarruz’a giden yolda yalnız asker ve cephane değil, yaklaşık 35 bin yataklık sağlık kapasitesi, 18 sıhhiye bölüğü ve seyyar hastaneler de hazırlandı. Cephede savaşanların ardında, yaralıları yaşatmak için çalışan görünmeyen bir sağlık ordusu vardı.

Japon cerrah Hanaoka Seishū, 13 Ekim 1804’te 60 yaşındaki meme kanseri hastası Kan Aiya’yı ağızdan verilen bitkisel anestezik Mafutsusan ile genel anestezi altına alarak meme tümörünü cerrahi olarak çıkardı. Tarihsel kayıtlarla belgelenen girişim, Crawford Long’un eteri cerrahide kullanmasından 38 yıl, Boston’daki ünlü halka açık eter gösterisinden ise 42 yıl önce gerçekleşti.

17. yüzyılın başlarında Chamberlen ailesinin geliştirdiği kabul edilen doğum forsepsi, güç doğumlarda bebeğin başını kavrayarak doğuma yardımcı olabilecek dönemin en önemli obstetrik yeniliklerinden biriydi. Ancak aile bu aracı 100 yılı aşkın süre sıkı biçimde korunan bir aile ve meslek sırrı olarak sakladı. Daha sonraki tarihsel anlatılara göre forseps kapalı bir sandıkla doğuma getiriliyor, aletin görülmemesi için çeşitli önlemler alınıyor ve işlem büyük gizlilik içinde gerçekleştiriliyordu.

Bir yaranın üzerine canlı larva yerleştirilmesi modern tıbbın en sıra dışı uygulamalarından biri olarak görülüyor. Ancak tedavide kullanılanlar çevreden toplanan larvalar değil, kontrollü koşullarda üretilmiş steril tıbbi larvalar. 2025'te 10 randomize kontrollü çalışma ve 839 katılımcının verilerini değerlendiren bir meta-analiz, yöntemin özellikle ölü dokunun temizlenmesini hızlandırabildiğini gösterdi.

II. Dünya Savaşı sırasında çatışmalar Özbekistan topraklarına ulaşmadı ancak cepheden gelen yaralılar ve savaş bölgelerinden tahliye edilen yüz binlerce insan ülkenin sağlık sistemini baştan aşağı değiştirdi. 1942 sonunda Özbekistan’da 39.140 yataklı 113 tahliye hastanesi bulunuyordu.

Bugün Dünya Sağlık Örgütü tarafından sıtma eliminasyonu sertifikası verilmiş ülkeler arasında bulunan Özbekistan, geçmişte hastalığın ağır biçimde etkilediği bölgelerden biriydi. DSÖ kayıtlarına göre 1892–1905 arasında yalnızca Taşkent bölgesinde sıtma yaklaşık 40 bin kişinin yaşamını yitirmesine yol açtı.

Doktor muayene sırasında bir parmağını karnınıza yerleştirip diğer parmağıyla üzerine hafifçe vurduğunda rastgele bir hareket yapmıyor. “Perküsyon” adı verilen bu yöntemle ortaya çıkan sesler; bağırsaklardaki gaz, karaciğer ve dalak gibi katı organlar ile karın boşluğunda sıvı bulunup bulunmadığı konusunda hekime ipuçları verebiliyor.

Doktorun diz kapağının hemen altına küçük bir lastik çekiçle vurması, basit bir muayene hareketi gibi görünse de sinir sisteminin önemli bir devresini saniyeler içinde değerlendirmeye yardımcı oluyor. Diz refleksinin modern nörolojideki hikâyesi 1875’te Wilhelm Erb ve Carl Westphal’in çalışmalarına, bugün kullanılan refleks çekicinin öncüsü ise 1888’e uzanıyor.