Kemoterapi Yan Etkileri Nasıl Hafifletilir? İlaç, Beslenme ve Günlük Yaşam Rehberi
Kemoterapi sırasında bulantı, kusma, halsizlik, iştahsızlık, ağız yaraları, tat değişikliği, ishal, kabızlık ve enfeksiyona yatkınlık görülebilir. Ancak bu yakınmaların önemli bir bölümü yalnızca “kemoterapinin kaçınılmaz sonucu” olarak kabul edilmemeli. Günümüzde yan etkileri önlemeye veya azaltmaya yönelik ilaçlar, beslenme düzenlemeleri ve destek tedavileri bulunuyor.
Hangi yöntemin uygun olduğu kullanılan kemoterapi ilacına, doza, kanser türüne, hastanın kan değerlerine ve diğer hastalıklarına göre değişir. Bu nedenle özellikle ilaçlar, vitaminler ve bitkisel ürünler onkoloji ekibine danışılmadan başlanmamalıdır.
Kemoterapi bulantısı ve kusması nasıl azaltılır?
Kemoterapinin en çok bilinen yan etkilerinden biri bulantı ve kusmadır. Ancak modern destek tedavisinde amaç, bulantı başladıktan sonra müdahale etmekten çok onu baştan önlemektir.
Kemoterapinin bulantı oluşturma riskine göre hekimler farklı ilaç kombinasyonları kullanabilir. Bunlar arasında 5-HT3 reseptör antagonistleri, NK1 reseptör antagonistleri, kortikosteroidler ve bazı tedavi protokollerinde olanzapin bulunabilir.
Ondansetron ve granisetron 5-HT3 grubuna; aprepitant ve fosaprepitant ise NK1 grubuna örnektir. Hangi ilacın veya kombinasyonun kullanılacağı kemoterapinin bulantı-kusma riskine göre belirlenir.
Bu ilaçların kemoterapi öncesinde verilmesi özellikle önemlidir. Bulantı ortaya çıktıktan sonra kontrol altına almak bazı hastalarda daha zor olabilir.
Bulantı varsa nasıl beslenmeli?
Bulantının olduğu günlerde büyük ve ağır öğünler yerine küçük miktarlarda ve daha sık yemek bazı kişiler tarafından daha iyi tolere edilebilir.
Yağlı, kızartılmış, çok baharatlı veya yoğun kokulu yemekler bulantıyı artırıyorsa sınırlandırılabilir.
Soğuk veya oda sıcaklığındaki yiyeceklerin kokusu sıcak yemeklerden daha az belirgin olduğundan bazı hastalarda daha kolay tüketilebilir.
Sıvıyı gün boyunca küçük yudumlarla almak da yeterli sıvı alımını kolaylaştırabilir.
Ancak sürekli kusma, sıvı alamama veya idrar miktarında belirgin azalma varsa yalnızca beslenme önerileriyle yetinilmemelidir.
Kemoterapi sırasında iştahsızlık varsa ne yenebilir?
Kanser tedavisi sırasında amaç her zaman klasik anlamda “çok sağlıklı ve düşük kalorili” beslenmek değildir. Yeterli enerji ve proteinin alınması da önemlidir.
İştah azaldığında üç büyük öğün yerine küçük ve sık öğünler denenebilir.
Tolere edilebiliyorsa yumurta, yoğurt, peynir, süt ürünleri, balık, tavuk, et ve kurubaklagiller gibi protein kaynakları beslenmeye eklenebilir.
Normal öğünlerle yeterli enerji ve protein alınamıyorsa onkoloji ekibi veya diyetisyen tarafından tıbbi beslenme ürünleri değerlendirilebilir.
İstenmeyen kilo kaybı, kas kaybı veya beslenme yetersizliği gelişiyorsa erken dönemde onkoloji konusunda deneyimli bir diyetisyenden destek alınması önemlidir.
Kemoterapi ağız yarası yaparsa ne yapılabilir?
Kemoterapi ağız ve sindirim sistemindeki hızlı yenilenen hücreleri etkileyebildiğinden mukozit olarak adlandırılan ağız içi hassasiyeti ve yaralar gelişebilir.
Ağız yarası varsa yumuşak, kolay çiğnenen ve kolay yutulan yiyecekler tercih edilebilir.
Yiyecekleri püre haline getirmek veya küçük parçalara ayırmak yemek yemeyi kolaylaştırabilir. Soğuk veya oda sıcaklığındaki yiyecekler bazı kişilerde daha rahat olabilir.
Turunçgiller, çok ekşi yiyecekler, acı ve baharatlı ürünler, sert ve keskin kenarlı yiyecekler ağız yaralarını tahriş edebilir.
Alkol içeren ağız gargaralarından da kaçınılması gerekebilir.
Ağız bakımının düzenli yapılması önemlidir. Ağrı yemek yemeyi engelliyorsa hekim ağız içindeki ağrıyı azaltmaya yönelik tedaviler önerebilir.
Ağız içinde beyaz plaklar, yaygın yaralar, kanama veya yutmayı engelleyen ağrı gelişmesi enfeksiyon dahil başka sorunların değerlendirilmesini gerektirir.
Tat ve koku değişikliği olursa ne yapılabilir?
Kemoterapi sırasında bazı hastalar yiyeceklerin metalik, acı veya alışılmıştan tamamen farklı geldiğini söyleyebilir.
Bu durumda herkese uyan tek bir beslenme yöntemi yoktur.
Farklı sıcaklıklardaki yiyecekleri denemek, ağır kokulu yemeklerden uzaklaşmak ve kişinin o dönemde daha kolay tüketebildiği protein kaynaklarını seçmek yararlı olabilir.
Tat değişikliği nedeniyle yemek tüketimi belirgin şekilde azalırsa bunun kilo kaybına dönüşmesini beklemeden sağlık ekibine bildirilmelidir.
Kemoterapi ishali nasıl yönetilir?
Bazı kemoterapi ilaçları ishale neden olabilir. Ancak kemoterapi alan kişide her ishal doğrudan ilaca bağlanmamalıdır; enfeksiyon ve başka nedenler de değerlendirilmelidir.
En önemli sorunlardan biri sıvı ve elektrolit kaybıdır. Yeterli sıvı alınması önem taşır.
Doktor gerekli gördüğünde ishal giderici ilaçlar kullanabilir. Örneğin bazı durumlarda loperamid kullanılabilmektedir; ancak kemoterapi alan kişinin kendi kendine başlaması doğru değildir.
Şiddetli veya uzun süren ishal, ateş, kanlı dışkı, baş dönmesi, belirgin halsizlik ya da sıvı alamama varsa onkoloji ekibiyle hızla iletişime geçilmelidir.
Kemoterapi kabızlık yaparsa ne yapılabilir?
Kabızlık yalnızca kemoterapiden kaynaklanmayabilir. Bulantı ilaçları, bazı ağrı kesiciler, az sıvı tüketimi, hareketsizlik ve beslenmedeki değişiklikler de etkili olabilir.
Hekimin sıvı kısıtlaması koymadığı kişilerde yeterli sıvı tüketmek, tolere edildiği ölçüde hareket etmek ve uygun durumlarda lif içeren besinlerden yararlanmak yardımcı olabilir.
Ancak ciddi karın ağrısı, belirgin şişkinlik, kusma veya gaz ve dışkı çıkaramama varsa daha fazla lif tüketmeye çalışmak yerine tıbbi değerlendirme gerekir.
Gerekli olduğunda hekim dışkı yumuşatıcı veya farklı kabızlık ilaçları önerebilir.
Kemoterapi sonrası halsizliğe ne iyi gelir?
Kemoterapiye bağlı yorgunluk oldukça yaygındır ancak her halsizliğin nedeni aynı değildir.
Anemi, enfeksiyon, yetersiz beslenme, sıvı kaybı, uyku sorunları, ağrı ve bazı ilaçlar yorgunluğu artırabilir.
Bu nedenle yeni başlayan veya giderek artan ciddi halsizlik yalnızca “kemoterapiden oluyor” denilerek geçiştirilmemelidir.
Kişinin durumuna uygunsa hafif fiziksel aktivite, kısa yürüyüşler, düzenli uyku ve yeterli enerji-protein alımı destekleyici olabilir. Ancak ciddi anemi veya başka tıbbi neden varsa öncelikle bunun tedavisi gerekir.
El ve ayaklarda uyuşma, yanma ve karıncalanma
Paklitaksel ve platin içeren bazı kemoterapiler dahil çeşitli ilaçlar periferik nöropatiye yol açabilir.
Uyuşma, karıncalanma, yanma, elektriklenme hissi, düğme iliklemekte güçlük veya yürümede dengesizlik gelişebilir.
Bu belirtilerin erken bildirilmesi önemlidir. Çünkü bazı hastalarda tedavi dozunun veya programının yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.
Nöropati için kullanılan ilaçlar da hastaya göre seçilir. Kişinin kendi kendine ağrı kesici, vitamin veya takviye kullanması doğru değildir.
Enfeksiyon riskine karşı nelere dikkat edilmeli?
Kemoterapi beyaz kan hücrelerini, özellikle nötrofilleri azaltabilir. Bu durumda enfeksiyonlar daha hızlı ağırlaşabilir.
El hijyeni, hasta kişilerle yakın temastan kaçınma ve gıdaların güvenli hazırlanması önemlidir.
Çiğ veya yeterince pişmemiş yumurta, et, tavuk ve deniz ürünleri gibi gıda kaynaklı enfeksiyon riski taşıyan ürünlere karşı özellikle dikkat edilmelidir. Sebze ve meyveler güvenli biçimde yıkanmalı, mutfakta çapraz bulaşma önlenmelidir.
Kemoterapi sırasında ateş neden önemlidir?
Kemoterapi alan bir kişide ateş sıradan bir enfeksiyon belirtisi olmayabilir. Özellikle nötropeni varsa acil değerlendirme gerektiren febril nötropeni gelişebilir.
Onkoloji merkezinin hastaya verdiği ateş eşiği ve acil başvuru talimatı önceliklidir. Genel olarak 38°C ve üzerindeki ateş kemoterapi alan hastada gecikmeden sağlık ekibine bildirilmelidir.
Ateşi yalnızca parasetamol gibi bir ilaçla düşürüp beklemek altta yatan ciddi enfeksiyonun fark edilmesini geciktirebilir.
Kemoterapi sırasında vitamin ve takviye kullanılabilir mi?
“Doğal” olması bir ürünün kemoterapi sırasında güvenli olduğu anlamına gelmez.
Vitaminler, yüksek doz antioksidan takviyeleri, bitkisel ürünler ve çeşitli gıda takviyeleri kemoterapi ilaçlarının metabolizmasını veya etkisini değiştirebilir.
Bu nedenle C vitamini, E vitamini, bitkisel karışımlar veya diğer takviyeler dahil herhangi bir ürüne başlamadan önce onkoloji ekibine danışılmalıdır.
Vitamin ve mineral gereksiniminin mümkün olduğunca dengeli beslenmeyle karşılanması genellikle tercih edilir. Kanıtlanmış bir eksiklik varsa takviyenin gerekip gerekmediği ve dozu hekim tarafından belirlenebilir.
Kemoterapi sırasında “kan yapıcı” besin yeterli olur mu?
Kemoterapi sırasında hemoglobin, nötrofil veya trombosit düşüklüğünü yalnızca belirli yiyeceklerle düzeltmeye çalışmak doğru değildir.
Örneğin anemi demir eksikliğinden kaynaklanmıyorsa gelişigüzel demir kullanılması sorunu çözmeyebilir.
Kan sayımındaki düşüklüğün nedeni ve derecesine göre hekim tedaviyi erteleyebilir veya dozunu değiştirebilir; bazı hastalarda büyüme faktörleri, transfüzyon veya başka destek tedavileri gerekebilir.
Kemoterapi alan kişi ne zaman hemen sağlık ekibini aramalı?
Kemoterapi alan hastaya kendi merkezinin verdiği acil durum talimatları her zaman önceliklidir.
Özellikle şu durumlarda gecikmeden onkoloji ekibiyle iletişime geçilmelidir:
• 38°C veya üzeri ateş ya da merkezin belirlediği ateş sınırının aşılması
• Kontrol edilemeyen veya tekrarlayan kusma
• Sıvı içememe
• Şiddetli veya devam eden ishal
• Nefes darlığı veya göğüs ağrısı
• Bilinç değişikliği veya belirgin sersemlik
• Olağandışı kanama
• Hızla artan halsizlik
• Çok az idrar yapma veya belirgin susuzluk bulguları
• Şiddetli karın ağrısı
• Yemeyi veya içmeyi engelleyen ağız ve boğaz yaraları
Yan etkileri erken bildirmek tedavinin bir parçasıdır
Kemoterapi yan etkilerini sağlık ekibinden saklamak veya “tedavi böyle olur” düşüncesiyle beklemek doğru değildir.
Modern kanser tedavisinde destek tedavisi kemoterapinin önemli bir parçasıdır. Bulantının önlenmesinden beslenmenin korunmasına, enfeksiyon riskinden ağız bakımına kadar birçok sorun için etkili yaklaşımlar bulunmaktadır.
En iyi plan ise genel bir “kemoterapi diyeti” veya standart ilaç listesinden değil; kullanılan kemoterapi rejimi, kan değerleri, eşlik eden hastalıklar ve hastanın yaşadığı gerçek yan etkiler üzerinden oluşturulur.
TIBBİ UYARI
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişisel tedavi önerisi değildir. Kemoterapi sırasında reçetesiz ilaç, vitamin, bitkisel ürün veya gıda takviyesi kullanmadan önce onkoloji ekibine danışılmalıdır. Ateş, nefes darlığı, kontrol edilemeyen kusma, ciddi ishal, kanama veya sıvı alamama gibi belirtilerde tıbbi değerlendirme geciktirilmemelidir.
KAYNAKLAR
National Cancer Institute (NCI) — Side Effects of Cancer Treatment
National Cancer Institute (NCI) — Nutrition During Cancer Treatment
National Cancer Institute (NCI) — Nausea and Vomiting and Cancer Treatment
National Cancer Institute (NCI) — Oral Complications of Cancer Therapies
American Society of Clinical Oncology (ASCO) — Antiemetics Guideline
American Cancer Society — Chemotherapy Side Effects
American Cancer Society — Nutrition During and After Cancer Treatment
