Anksiyete, uykusuzluk, epilepsi, ağrı, alerji ve idrar kaçırma gibi farklı sağlık sorunlarının tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar hafıza ve dikkat üzerinde istenmeyen etkilere yol açabiliyor. Kimi zaman yeni bilgileri hatırlamakta zorlanma, kimi zaman dalgınlık ya da zihinsel yavaşlama şeklinde ortaya çıkan bu belirtiler, özellikle ileri yaşlarda ve birden fazla ilaç kullanan kişilerde önem kazanıyor.
Health.com tarafından 29 Haziran 2026’da güncellenen tıbbi derleme, hafıza sorunlarıyla ilişkili olabilen yedi ilaç grubuna dikkat çekiyor. Mevcut bilimsel çalışmalar ve Amerikan Geriatri Derneğinin ilaç güvenliği ölçütleri de bazı ilaçların bilişsel yan etkilerinin dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Ancak önemli bir ayrım var: Bir ilacın unutkanlık yapabilmesi, o ilacı kullanan herkesin hafıza kaybı yaşayacağı veya Alzheimer hastalığına yakalanacağı anlamına gelmiyor.
Hafızayı etkileyebilen 7 ilaç grubu
- Benzodiazepinler: Sakinleştirici ilaçlar
Anksiyete, panik bozuklukları, bazı uyku sorunları ve belirli nörolojik durumlarda kullanılan benzodiazepinler, hafıza üzerinde etkileri iyi bilinen ilaç gruplarından biri.
Alprazolam, diazepam ve lorazepam bu gruptaki etken maddeler arasında bulunuyor.
Bu ilaçlar özellikle yeni bilgilerin öğrenilmesini ve sonradan hatırlanmasını güçleştirebiliyor. Bazı hastalarda dikkat azalması, sersemlik ve kısa süreli hafıza sorunları görülebiliyor.
Uzun süreli kullanım ile demans arasındaki ilişkiyi inceleyen gözlemsel araştırmalar bulunsa da bu çalışmalar benzodiazepinlerin doğrudan Alzheimer hastalığına neden olduğunu kanıtlamıyor.
Özellikle düzenli kullanım sonrasında bu ilaçların aniden kesilmesi ciddi yoksunluk belirtilerine, hatta nöbetlere yol açabileceğinden tedavi değişikliği hekim gözetiminde yapılmalı.
- Epilepsi ilaçları: Dikkat ve öğrenme etkilenebilir
Nöbetleri kontrol altına almak için kullanılan bazı antiepileptik ilaçlar, sinir sistemi üzerindeki etkileri nedeniyle düşünme hızı, dikkat ve hafızada değişikliklere neden olabiliyor.
Topiramat, bilişsel yan etkileri açısından özellikle dikkat edilen etken maddelerden biri. Bazı hastalarda kelime bulma güçlüğü, konsantrasyon azalması ve unutkanlık görülebiliyor.
Ancak epilepsi tedavisinde kullanılan bütün ilaçların hafıza üzerindeki etkisi aynı değil. İlacın türü, dozu, birlikte kullanılan diğer ilaçlar ve hastalığın kendisi bu yakınmaların değerlendirilmesinde önem taşıyor.
Epilepsi ilaçlarının kontrolsüz bırakılması nöbet riskini artırabileceğinden olası bilişsel yan etkiler nöroloji uzmanıyla birlikte ele alınmalı.
- Opioid ağrı kesiciler: Zihinsel yavaşlamaya dikkat
Morfin ve oksikodon gibi opioidler, özellikle şiddetli ağrının kontrolünde kullanılan güçlü ilaçlar.
Bu ilaçlar bazı kişilerde uyku hâli, dikkat azalması, zihinsel yavaşlama ve bilinç bulanıklığı oluşturabiliyor. Bu durum yeni bilgilerin öğrenilmesini ve hatırlanmasını güçleştirebiliyor.
Özellikle yaşlı hastalarda opioidlerin yol açabileceği akut bilinç ve dikkat bozukluğu olan deliryum da önem taşıyor.
Bazı gözlemsel çalışmalar opioid kullanımı ile demans görülme sıklığı arasında ilişki bildirse de hastaların ağrı düzeyi, diğer hastalıkları ve kullanılan ek ilaçlar gibi etkenler nedeniyle doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurulamıyor.
- Trisiklik antidepresanlar: Asetilkolin etkisi
Amitriptilin, nortriptilin ve imipramin gibi trisiklik antidepresanlar, depresyon dışında bazı kronik ağrı ve baş ağrısı durumlarında da kullanılabiliyor.
Bu ilaçların bir kısmı, öğrenme ve hafıza süreçlerinde rol oynayan asetilkolin adlı kimyasal haberci maddenin etkisini azaltıyor.
Antikolinerjik olarak adlandırılan bu özellik, özellikle hassas kişilerde dikkat azalması, unutkanlık ve zihinsel bulanıklığa katkıda bulunabiliyor.
İleri yaştaki hastalarda güçlü antikolinerjik etkiye sahip ilaçların gerekliliğinin düzenli değerlendirilmesi öneriliyor.
Bununla birlikte her antidepresan aynı etkiye sahip değil. Tedavinin değiştirilmesi kararı, ilacın hangi hastalık için verildiği dikkate alınarak alınmalı.
- Bazı alerji ilaçları: Her antihistaminik aynı değil
Hafızayı etkileyebilen ilaçlar arasında bazı alerji ilaçlarının da bulunması dikkat çekiyor.
Özellikle birinci kuşak antihistaminikler olarak bilinen difenhidramin, klorfeniramin ve prometazin gibi etken maddeler hem uyku hâline hem de antikolinerjik yan etkilere neden olabiliyor.
Bu özellikler dikkat, öğrenme ve hafızayı olumsuz etkileyebiliyor.
İkinci kuşak antihistaminikler ise genel olarak beyne daha az geçmeleri ve daha düşük antikolinerjik etkileri nedeniyle farklı bir güvenlilik profiline sahip.
Dolayısıyla bütün alerji ilaçlarını aynı derecede hafıza kaybı riski taşıyan ilaçlar olarak değerlendirmek doğru değil.
Özellikle ileri yaştaki kişilerin reçetesiz alınabilen soğuk algınlığı, alerji ve uyku ürünlerinin içeriklerini de hekim veya eczacıyla gözden geçirmesi önem taşıyor.
- Bazı uyku ilaçları: Gece kullanılan ilaç gündüzü etkileyebilir
Zolpidem, zaleplon ve eszopiklon gibi uyku ilaçları bazı hastalarda hafıza ve dikkat sorunlarına yol açabiliyor.
Bu ilaçlar özellikle kullanıldıktan sonraki dönemde yaşanan olayların hatırlanmasını güçleştirebiliyor. Sersemlik ve dikkat azalması da görülebiliyor.
İleri yaşlarda düşme, bilinç bulanıklığı ve diğer merkezi sinir sistemi yan etkileri nedeniyle bu ilaçların kullanımında daha dikkatli olunması öneriliyor.
Kronik uykusuzluğun tedavisinde yalnızca ilaçlara değil, uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapi gibi ilaç dışı yaklaşımlara da yer verilebiliyor.
- İdrar kaçırma ilaçları: Mesane tedavisi hafızayı etkileyebilir
Aşırı aktif mesane ve sıkışma tipi idrar kaçırma tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar da antikolinerjik özellik taşıyor.
Oksibutinin, tolterodin ve solifenasin bu gruptaki etken maddeler arasında yer alıyor.
Bu ilaçlar mesane kasları üzerindeki etkileriyle belirtileri hafifletirken bazı hastalarda hafıza ve diğer bilişsel işlevleri de etkileyebiliyor.
Amerikan Geriatri Derneğinin 2023 Beers Kriterleri, mesane tedavisinde kullanılan antimuskarinik ilaçlar arasında özellikle oksibutininin bilişsel yan etkilerine ilişkin kanıtların daha belirgin olduğuna dikkat çekiyor.
Ancak diğer ilaçların bütünüyle risksiz olduğu söylenemiyor.
Hekim, hastanın durumuna göre antikolinerjik olmayan ilaç seçeneklerini, mesane eğitimini veya pelvik taban egzersizlerini değerlendirebilir.
İlaçlar neden unutkanlık yapabiliyor?
İlaçlara bağlı hafıza yakınmaları tek bir mekanizmayla ortaya çıkmıyor.
Bazı ilaçlar öğrenme ve hafıza süreçlerinde görev alan asetilkolinin etkisini azaltırken bazıları uyku hâli, dikkat kaybı veya zihinsel yavaşlama oluşturabiliyor.
Kişi yeterince dikkatini veremediğinde yeni bilgileri öğrenmesi güçleşiyor. Bu durum daha sonra o bilgiyi hatırlayamama şeklinde fark edilebiliyor.
Bu nedenle her unutkanlık yakınması kalıcı hafıza kaybını göstermiyor.
Kimler daha dikkatli olmalı?
İlaçlarla ilişkili hafıza sorunları açısından özellikle ileri yaştaki bireyler, birden fazla ilaç kullananlar, yüksek doz tedavi alanlar ve bilişsel bozukluğu bulunan hastalar dikkatle değerlendirilmeli.
Risk yalnızca reçeteli ilaçlarla sınırlı değil. Reçetesiz alınan bazı alerji ve uyku ürünleri de toplam antikolinerjik veya yatıştırıcı ilaç yükünü artırabiliyor.
Birden fazla ilacın birlikte kullanılması, tek bir ilacın etkisinden daha karmaşık bir tablo ortaya çıkarabiliyor.
Unutkanlık demans belirtisi mi, ilaç yan etkisi mi?
İlaç kullanımı sırasında gelişen unutkanlık ile demans aynı şey değil.
Bazı ilaçların kullanımıyla demans arasında ilişki bildiren araştırmaların önemli bir bölümü gözlemsel nitelikte. Bu nedenle söz konusu ilişkinin doğrudan ilaçtan kaynaklandığı kesin olarak söylenemiyor.
Öte yandan her unutkanlığın nedeni ilaç da değil. Uyku bozuklukları, depresyon, tiroit sorunları, B12 vitamini eksikliği ve çeşitli başka hastalıklar benzer belirtilere yol açabiliyor.
Hafıza yakınmasının ne zaman başladığı, ilaç değişikliğiyle ilişkisi, günlük yaşamı etkileyip etkilemediği ve eşlik eden belirtiler klinik değerlendirmede önem taşıyor.
İlaç kullanırken unutkanlık başladıysa ne yapılmalı?
Öncelikle kullanılan ilaçların adları ve dozları kaydedilmeli. Reçeteli ilaçların yanı sıra reçetesiz ürünler ve takviyeler de hekime bildirilmeli.
Unutkanlığın yeni bir ilaca başlandıktan veya doz artırıldıktan sonra ortaya çıkıp çıkmadığı değerlendirilmeli.
Hekim gerekli görürse doz, kullanım zamanı, ilaç etkileşimleri veya alternatif tedavileri yeniden düzenleyebilir.
Önemli olan yalnızca unutkanlığı azaltmak değil, mevcut hastalığın tedavisini de güvenli biçimde sürdürmek.
Özellikle günlük yaşamı etkileyen, giderek artan veya yakınlar tarafından fark edilen hafıza sorunları tıbbi değerlendirme gerektiriyor.
Ani başlayan bilinç bulanıklığına konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya kol ve bacakta güçsüzlük gibi belirtiler eşlik ediyorsa acil yardım alınmalı.
TIBBİ UYARI
Bu haberde belirtilen ilaç gruplarının tamamı her hastada hafıza kaybına neden olmaz. Bir ilacın bilişsel yan etki olasılığı, tedavinin gereksiz veya yanlış olduğu anlamına gelmez. Özellikle benzodiazepinler ve epilepsi ilaçları hekim önerisi olmadan aniden kesilmemelidir. Unutkanlık şikâyeti olan kişiler ilaçlarını kendi başlarına bırakmak yerine hekimlerine veya eczacılarına danışmalıdır.
KAYNAKLAR
- Wong A. 7 Common Medications That Can Cause Memory Loss. Health.com. Güncelleme: 29 Haziran 2026.
- American Geriatrics Society. 2023 Updated AGS Beers Criteria for Potentially Inappropriate Medication Use in Older Adults. Journal of the American Geriatrics Society, 2023.
- U.S. Food and Drug Administration. FDA Requiring Boxed Warning Updated to Improve Safe Use of Benzodiazepine Drug Class. 2020.




