Dünya genelinde üreme çağındaki yaklaşık her 10 kadından birini etkileyen endometriozisin neden geliştiğine ilişkin önemli bir bilimsel araştırma yayımlandı. Bir milyondan fazla kişinin genetik verilerini inceleyen uluslararası bilim insanları, hastalıkla ilişkili 58 genom bölgesi belirledi. Bu bölgelerin 27’si yeni tanımlandı.
Nature Genetics dergisinde 20 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan araştırmada, farklı genetik kökenlerden insanların verileri bir araya getirildi. Bilim insanları yalnızca hastalıkla ilişkili genetik bölgeleri belirlemekle kalmadı, hücrelerin çalışma biçimini etkileyebilecek 314 aday geni de ortaya koydu.
ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH) tarafından desteklenen çalışma, endometriozisin yalnızca kadın üreme organlarıyla sınırlı olmayan, bağışıklık sistemi, hormonlar ve hücresel süreçlerle ilişkili karmaşık biyolojik temellerini daha iyi anlamaya yardımcı oluyor.
Araştırmanın gelecekte daha erken tanı yöntemleri ve yeni tedavi hedefleri geliştirilmesine katkıda bulunabileceği belirtiliyor.
Ancak önemli bir ayrım bulunuyor: Çalışmada henüz yeni bir genetik tanı testi veya endometriozisi iyileştiren bir tedavi geliştirilmedi.
Endometriozis nedir, neden bu kadar önemli?
Halk arasında çikolata kisti hastalığı olarak da bilinen endometriozis, rahmin iç yüzeyini döşeyen dokuya benzeyen hücrelerin rahim dışında bulunmasıyla gelişen kronik bir hastalık.
Bu dokular özellikle yumurtalıklar, tüpler ve karın zarı çevresinde yerleşebiliyor. Bazı hastalarda bağırsak, mesane ve diğer organlar da etkilenebiliyor.
Endometriozis, yumurtalıklarda endometrioma adı verilen ve halk arasında çikolata kisti olarak bilinen kistlere neden olabiliyor. Ancak endometriozisi bulunan her kadında çikolata kisti görülmüyor.
Dünya Sağlık Örgütüne göre hastalık, dünya genelinde üreme çağındaki yaklaşık 190 milyon kadını etkiliyor.
En sık görülen belirtiler arasında şiddetli adet ağrısı, kronik kasık ağrısı, cinsel ilişki sırasında ağrı, ağrılı bağırsak hareketleri, adet döneminde idrar yaparken ağrı ve gebe kalmakta güçlük bulunuyor.
Hastalık bazı kadınlarda belirgin şikâyetlere yol açarken bazılarında uzun süre fark edilmeyebiliyor.
Bir milyondan fazla kişinin genetik verisi incelendi
Yeni araştırma, Global Biobank Meta-analysis Initiative adlı uluslararası bilimsel iş birliği kapsamında gerçekleştirildi.
Bilim insanları 14 farklı biyobankadan elde edilen genetik ve sağlık kayıtlarını değerlendirdi.
Araştırmanın en geniş veri grubunda toplam 1.063.657 katılımcı bulunuyordu. Bunların 50.265’i kullanılan geniş hastalık tanımına göre endometriozis vakası olarak sınıflandırıldı.
Katılımcıların yaklaşık yüzde 32’si Avrupa dışı genetik köken gruplarından oluşuyordu.
Bu çeşitlilik, araştırmanın dikkat çeken yönlerinden biri.
Çünkü endometriozisin genetik temellerini inceleyen önceki araştırmaların önemli bir bölümü Avrupa kökenli toplumların verilerine dayanıyordu.
Yeni çalışma, farklı nüfus gruplarında hastalıkla ilişkili genetik özelliklerin ne ölçüde ortak veya farklı olduğunu değerlendirme fırsatı sundu.
Araştırmacılar ayrıca endometriozis tanısının nasıl konulduğunu dikkate alan farklı vaka tanımları kullandı. Böylece geniş sağlık kaydı tanımlarıyla cerrahi veya başka işlemlerle doğrulanmış vakaların genetik sonuçları karşılaştırılabildi.
Endometriozisle ilişkili 27 yeni genetik bölge
Araştırmanın en önemli sonucu, endometriozisle bağlantılı 58 genom bölgesinin belirlenmesi oldu.
Bu bölgelerin 27’si daha önceki araştırmalarda aynı şekilde tanımlanmamıştı.
Genom bölgesi, insan DNA’sı üzerinde belirli bir konumu ifade ediyor.
Bir bölgede hastalıkla istatistiksel ilişki bulunması, o bölgede yer alan genin hastalığa kesin olarak neden olduğu anlamına gelmiyor.
Aynı genom bölgesinde birden fazla gen veya genlerin çalışma biçimini düzenleyen farklı DNA dizileri bulunabiliyor.
Bu nedenle bilim insanları, saptanan genetik bölgelerin hangi hücresel mekanizmalar üzerinden endometriozisle ilişkili olabileceğini de araştırdı.
Çalışma, farklı genetik köken gruplarına ait verilerin birlikte incelenmesinin daha önce gözden kaçan bazı ilişkilerin belirlenmesini sağlayabileceğini gösterdi.
314 aday gen ne anlama geliyor?
Araştırmacılar, genetik ilişki analizlerini hücrelerdeki gen etkinliği, proteinler ve başka moleküler verilerle birleştirdi.
Bilim dünyasında multiomik analiz olarak adlandırılan bu yaklaşım, yalnızca DNA farklılıklarını değil, bu farklılıkların biyolojik sistemlerle olası bağlantılarını da değerlendirmeyi amaçlıyor.
Sonuçta endometriozisle ilişkili olabileceği düşünülen toplam 314 gen ön plana çıktı.
Ancak bu sayı, endometriozise neden olan 314 genin kesin olarak keşfedildiği anlamına gelmiyor.
Bunlar, farklı analizlerden elde edilen kanıtlarla önceliklendirilen aday genler.
Araştırmacıların bundan sonraki hedeflerinden biri, söz konusu genlerin hangilerinin hastalığın gelişiminde doğrudan rol oynadığını deneysel çalışmalarla ortaya koymak.
Bu ayrım, gelecekte ilaç geliştirme çalışmalarının hangi biyolojik hedeflere yöneltileceğini belirlemek açısından önem taşıyor.
Hastalığın bağışıklık sistemiyle ilişkisi daha iyi anlaşılabilir
Endometriozisin gelişiminde hormonların, bağışıklık yanıtının ve dokuların çevreleriyle etkileşiminin rol oynayabileceği uzun süredir araştırılıyor.
Yeni çalışma da bu süreçlerin birbirleriyle ilişkili olabileceğini destekleyen moleküler bulgular ortaya koydu.
Araştırmacılar özellikle rahim dokusundaki bağışıklık hücreleri, destek dokusu hücreleri ve diğer hücre gruplarında gen etkinliğinin nasıl farklılaşabileceğini inceledi.
Bazı genlerin etkinliğinde, endometriozis bulunan kişilerle karşılaştırma grupları arasında farklılıklar görüldü.
Bu sonuçlar, hastalığın tek bir gen veya tek bir biyolojik mekanizmayla açıklanamayacağını düşündürüyor.
Endometriozisin gelişiminde genetik yatkınlığın yanında hormonal, bağışıklıkla ilişkili ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynaması olası.
Endometriozis başka hastalıklarla da ilişkili olabilir mi?
Araştırmada dikkat çeken bir başka sonuç, endometriozisle 135 farklı sağlık özelliği veya durum arasında paylaşılan genetik ilişkilerin belirlenmesiydi.
Bunlar arasında baş ağrısı, uykusuzluk, bazı metabolik özellikler ve çeşitli sağlık durumları yer aldı.
Ancak genetik ilişki, iki hastalıktan birinin diğerine neden olduğu anlamına gelmiyor.
Örneğin endometriozis ile uykusuzluk arasında ortak genetik özellikler bulunması, endometriozisi olan her kadının uyku bozukluğu yaşayacağını veya uykusuzluğun endometriozise neden olduğunu göstermiyor.
Benzer şekilde araştırmada ortaya çıkan metabolik ilişkiler, bütün endometriozis hastalarında kalp-damar hastalığı gelişeceği anlamına gelmiyor.
Bu bulgular, hangi biyolojik süreçlerin ortak olabileceğini araştırmak için yeni sorular oluşturuyor.
Endometriozis neden geç teşhis ediliyor?
Endometriozisin en önemli sorunlarından biri, belirtilerin başka hastalıklarla karıştırılabilmesi.
Şiddetli adet ağrıları bazen olağan bir durum olarak değerlendirilebiliyor.
Bağırsak ve mesaneyle ilgili belirtiler ise sindirim sistemi veya idrar yolu hastalıklarını düşündürebiliyor.
Dünya Sağlık Örgütü, endometriozis tanısında dünya genelinde uzun gecikmeler yaşanabildiğini belirtiyor.
Hastalığın değerlendirilmesinde ayrıntılı hasta öyküsü, jinekolojik muayene, ultrasonografi ve uygun hastalarda manyetik rezonans görüntüleme kullanılabiliyor.
Bazı durumlarda laparoskopik cerrahi gerekebiliyor.
Ancak güncel yaklaşımlarda her hastada tanı koymak veya tedaviye başlamak için ameliyat yapılması zorunlu değil.
Yeni genetik araştırma, gelecekte daha güvenilir ve daha az girişimsel tanı yöntemleri geliştirilmesine bilimsel katkı sağlayabilir.
Bununla birlikte bugün için bu araştırmadan elde edilen genetik bulguların, tek başına hastalık tanısı koyan bir teste dönüştürüldüğü söylenemez.
Genetik test yaptırmak gerekiyor mu?
Yeni araştırmanın yayımlanmasının ardından akla gelen önemli sorulardan biri, endometriozis şüphesi bulunan kadınların genetik test yaptırmasının gerekip gerekmediği.
Araştırma, rutin klinik kullanım için doğrulanmış yeni bir endometriozis genetik testi sunmuyor.
Genetik yatkınlık ile hastalık tanısı birbirinden farklı kavramlar.
Bir kişinin hastalıkla ilişkili bazı genetik özelliklere sahip olması, mutlaka endometriozis geliştireceğini göstermiyor.
Aynı şekilde bu özelliklerin bulunmaması da endometriozis olasılığını ortadan kaldırmıyor.
Bu nedenle araştırmanın bulgularına dayanarak rutin genetik tarama yaptırılması gerektiği sonucuna varılamaz.
Yeni tedavi geliştirilmesinin önü açılabilir mi?
Endometriozis tedavisinde bugün ağrı kontrolü, hormonal ilaçlar ve belirli hastalarda cerrahi yöntemler kullanılıyor.
Tedavi seçimi, hastanın belirtilerine, yaşına, gebe kalma isteğine ve hastalığın özelliklerine göre belirleniyor.
Mevcut tedaviler bazı hastalarda etkili olsa da şikâyetler devam edebiliyor veya zaman içinde yeniden ortaya çıkabiliyor.
Bu nedenle hastalığın altında yatan biyolojik mekanizmaları daha iyi anlamak, yeni tedavi seçenekleri geliştirilmesi açısından önemli.
Araştırmada belirlenen aday genler ve hücresel süreçler, gelecekte yeni ilaç hedeflerinin araştırılmasına yardımcı olabilir.
Ancak bir genetik hedefin belirlenmesi, o hedefe yönelik etkili ve güvenli bir ilacın geliştirildiği anlamına gelmiyor.
Bunun için hücre, hayvan ve uygun klinik araştırmalarla uzun bir doğrulama süreci gerekiyor.
Araştırmanın önemli sınırlılıkları var
Çalışmanın en güçlü yönlerinden biri geniş katılımcı sayısı ve farklı genetik kökenlerden verileri bir araya getirmesi.
Bununla birlikte araştırmacılar bazı sınırlılıklara da dikkat çekiyor.
Endometriozis vakalarının tanımlanmasında farklı sağlık kayıtları ve tanı yöntemleri kullanılması, bazı genetik ilişkilerin gücünü etkileyebiliyor.
Ayrıca çoklu moleküler analizlerde kullanılan veri kümelerinin önemli bir bölümünün hâlâ Avrupa kökenli kişilerden gelmesi, bütün bulguların farklı toplumlara aynı güven düzeyiyle genellenmesini sınırlandırıyor.
Çalışma bir genetik ilişkilendirme araştırması olduğu için tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor.
Aynı yıl içerisinde yayımlanan başka büyük endometriozis genetik araştırmaları da farklı örneklem ve analiz yöntemleriyle başka sayıda risk bölgesi bildirdi.
Bu nedenle yeni çalışmadaki 58 bölge, endometriozisle ilişkili dünyadaki bütün genetik bölgelerin kesin toplamı olarak yorumlanmamalı.
Türkiye’deki kadınlar için ne anlama geliyor?
Yeni araştırma, Türkiye’de endometriozis tanısı alan veya hastalıktan şüphelenen kadınlar için bugün doğrudan yeni bir ilaç ya da tarama testi sunmuyor.
Bununla birlikte hastalığın yalnızca adet ağrısıyla açıklanamayacak kadar karmaşık biyolojik temellere sahip olduğunu daha iyi gösteriyor.
Özellikle tekrarlayan şiddetli adet ağrısı, kronik kasık ağrısı, cinsel ilişki sırasında ağrı veya gebe kalmakta güçlük yaşayan kadınların şikâyetlerinin dikkatle değerlendirilmesi önem taşıyor.
Endometriozis şüphesinde zamanında kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurulması, uygun incelemelerin yapılması ve tedavinin kişiselleştirilmesi gerekiyor.
Araştırmanın gelecekteki en önemli katkısı ise hastalığın daha erken tanınmasını sağlayabilecek biyolojik belirteçlerin ve daha hedefe yönelik tedavilerin geliştirilmesine yol gösterebilmesi.
Endometrioziste yeni dönemin başlangıcı mı?
Nature Genetics’te yayımlanan araştırma, endometriozisin genetik ve moleküler temellerine ilişkin bilgileri genişletti.
Bir milyondan fazla katılımcının verileri, 27 yeni genom bölgesi ve 314 aday gen, hastalığın farklı biyolojik süreçlerini anlamaya yönelik yeni araştırma alanları oluşturdu.
Ancak endometriozisin nedeni tamamen çözülmüş değil.
Yeni bulguların en önemli değeri, kadınların yıllarca yaşayabildiği ağrı ve üreme sağlığı sorunlarının altında yatan mekanizmaları anlamak için daha ayrıntılı bir bilimsel çerçeve sunması.
Bugün için erken tanı, belirtilerin ciddiye alınması ve kişiye uygun tedavi temel önemini korurken, genetik araştırmalar geleceğin tanı ve tedavi yöntemlerine ilişkin yeni kapılar açıyor.
TIBBİ UYARI
Şiddetli adet ağrısı, sürekli kasık ağrısı, adet döneminde bağırsak veya idrar şikâyetleri ve gebe kalmakta güçlük endometriozisle ilişkili olabilir. Ancak bu belirtiler başka hastalıklarda da görülebilir. Yeni genetik bulgulara dayanarak kendi kendine tanı koymak veya mevcut tedaviyi değiştirmek doğru değildir. Belirtilerin kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından değerlendirilmesi gerekir.
KAYNAKLAR
- Guare LA ve arkadaşları. Multiancestry Genome-Wide Association and Integrative Multiomics Analyses Implicate Key Pathways in Endometriosis. Nature Genetics, 20 Kasım 2026. DOI: 10.1038/s41588-026-02810-9.
- National Institutes of Health. Large NIH-Supported Study Identifies Key Underlying Pathways in Endometriosis. 20 Kasım 2026.
- World Health Organization. Endometriosis. Güncellenmiş bilgi notu, 15 Ekim 2025.




