Kan tahlilinde HDL’nin düşük çıkması kalp-damar riski değerlendirmesinde dikkate alınan bulgulardan biridir. Ancak HDL konusunda önemli bir değişim yaşandı: Artık yalnızca “HDL ne kadar yüksekse o kadar iyi” yaklaşımıyla değerlendirme yapılmıyor.
Düşük HDL kalp-damar hastalıklarıyla ilişkilidir. Buna karşılık HDL’yi yalnızca ilaçla yükseltmenin kalp krizi ve inmeyi mutlaka azalttığı gösterilememiştir. Üstelik çok yüksek HDL düzeylerinin de her durumda daha fazla koruma sağlamadığına ilişkin güçlü veriler bulunmaktadır.
Bu nedenle güncel yaklaşım HDL rakamını tek başına değiştirmek yerine LDL, trigliserit, ApoB ve kişinin toplam kalp-damar riskini birlikte değerlendirmeye odaklanır.
HDL kolesterol nedir?
HDL, “high-density lipoprotein” yani yüksek yoğunluklu lipoproteindir.
Kolesterolün dokulardan ve damar duvarındaki bazı hücrelerden karaciğere taşınmasına katkıda bulunur. Bu süreç ters kolesterol taşınması olarak adlandırılır.
Bu özelliği nedeniyle HDL uzun yıllardır “iyi kolesterol” olarak tanımlanmıştır.
Ancak HDL yalnızca içinde kolesterol taşıyan tek tip bir parçacık değildir. HDL parçacıklarının büyüklüğü, yapısı ve biyolojik işlevleri değişebilir.
Bu nedenle kandaki HDL kolesterol miktarı ile HDL’nin ne kadar iyi çalıştığı aynı şey değildir.
HDL kaç olmalı?
HDL değerlendirilirken biyolojik cinsiyet önemlidir.
Yaygın kullanılan sınırlar şöyledir:
- Erkeklerde 40 mg/dL’nin altı düşük
- Kadınlarda 50 mg/dL’nin altı düşük
- 60 mg/dL ve üzeri geleneksel olarak daha olumlu kabul edilen düzey
Ancak 60 mg/dL üzerindeki HDL için “ne kadar yükselirse o kadar iyi” şeklinde sınırsız bir koruyuculuk varsayılmamalıdır.
HDL kişinin toplam kalp-damar riskini belirleyen parçalardan yalnızca biridir.
HDL 30 çıkarsa ne anlama gelir?
HDL 30 mg/dL hem erkeklerde hem kadınlarda düşük bir değerdir.
Düşük HDL özellikle:
- Yüksek trigliserit
- İnsülin direnci
- Tip 2 diyabet
- Fazla kilo
- Abdominal obezite
- Sigara kullanımı
- Fiziksel hareketsizlik
gibi metabolik ve yaşam tarzı faktörleriyle birlikte görülebilir.
Ancak HDL 30 olması kişinin mutlaka kalp-damar hastalığı bulunduğu anlamına gelmez.
Bu sonuç kişinin LDL, trigliserit, kan basıncı, diyabet durumu, sigara kullanımı ve diğer risk faktörleriyle birlikte değerlendirilir.
HDL 40 çıkarsa ne demek?
Erkeklerde HDL 40 mg/dL düşük HDL sınırının hemen üzerindedir.
Kadınlarda ise 40 mg/dL düşük kabul edilir.
Bu nedenle aynı HDL rakamının yorumu biyolojik cinsiyete göre farklılaşabilir.
HDL 40 görüldüğünde yalnızca HDL’yi yükseltmeye odaklanmak yerine trigliserit, LDL, non-HDL kolesterol ve kişinin genel metabolik durumuna bakmak daha anlamlıdır.
HDL 50 ne anlama gelir?
HDL 50 mg/dL erkeklerde genellikle düşük kabul edilmez.
Kadınlarda ise düşük HDL için kullanılan 50 mg/dL sınırına karşılık gelir.
Ancak HDL 50’nin “ideal kalp sağlığı garantisi” olduğu düşünülmemelidir.
Örneğin HDL 55 olan ancak LDL’si 190 mg/dL bulunan bir kişinin yüksek LDL’si hâlâ ciddi önem taşır.
HDL’nin makul düzeyde olması yüksek LDL’nin oluşturduğu riski ortadan kaldırmaz.
HDL 60 iyi midir?
HDL 60 mg/dL geleneksel olarak olumlu bir düzey kabul edilmiştir.
Düşük HDL’ye kıyasla daha yüksek HDL düzeyleri birçok toplum çalışmasında daha düşük kalp-damar riskiyle ilişkili bulunmuştur.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır.
Bu ilişki, HDL’nin ilaçla mümkün olduğunca yükseltilmesinin aynı oranda kalp-damar koruması sağlayacağı anlamına gelmez.
HDL’yi yükselten bazı ilaçlarla yapılan büyük çalışmalar, HDL rakamı artmasına rağmen beklenen kalp-damar yararını göstermemiştir.
Bu bulgular HDL’nin yalnızca miktarının değil, metabolik bağlamının ve işlevinin de önemli olduğunu düşündürmektedir.
Çok yüksek HDL her zaman iyi midir?
Hayır.
Son yıllardaki büyük gözlemsel çalışmalarda HDL ile ölüm ve bazı kalp-damar sonuçları arasındaki ilişkinin her zaman doğrusal olmadığı görüldü.
Bazı araştırmalarda özellikle aşırı yüksek HDL düzeylerinde riskin yeniden arttığı U veya J şeklinde ilişkiler bildirildi.
Bu durum çok yüksek HDL’nin doğrudan zararlı olduğunu tek başına kanıtlamaz. Genetik özellikler, alkol kullanımı, karaciğer hastalıkları veya HDL parçacıklarının işlevindeki farklılıklar ilişkiye katkıda bulunabilir.
Ancak artık çok yüksek HDL’nin otomatik olarak “mükemmel kalp sağlığı” anlamına gelmediği kabul edilmektedir.
Özellikle beklenmedik derecede yüksek HDL sonucunda bütün lipid profili ve klinik bağlam değerlendirilmelidir.
HDL düşüklüğü neden olur?
Düşük HDL’nin birçok nedeni olabilir.
Sık görülenler arasında:
- İnsülin direnci
- Yüksek trigliserit
- Fazla kilo ve abdominal obezite
- Tip 2 diyabet
- Sigara kullanımı
- Fiziksel hareketsizlik
- Bazı genetik özellikler
- Bazı ilaçlar
bulunur.
HDL ve trigliserit metabolizması birbirine yakından bağlıdır.
Bu nedenle yüksek trigliserit ve düşük HDL özellikle insülin direnciyle ilişkili metabolik tablolarda birlikte görülebilir.
HDL düşük, trigliserit yüksekse ne anlama gelir?
Yüksek trigliserit ile düşük HDL’nin birlikte görülmesi insülin direnci ve metabolik sendromla sık ilişkilidir.
Özellikle bel çevresinde artış, yüksek tansiyon ve yüksek açlık şekeri de varsa metabolik risk daha belirgin olabilir.
Bu durumda yalnızca HDL’yi yükseltmeye çalışmak yerine trigliserit, kilo, glukoz metabolizması ve kan basıncını birlikte iyileştirmek daha anlamlıdır.
ApoB veya non-HDL kolesterol gibi aterojenik parçacık yükünü daha iyi yansıtabilecek göstergeler bazı kişilerde ek bilgi sağlayabilir.
HDL nasıl yükselir?
HDL’yi artırabilecek yaşam tarzı değişikliklerinin bir bölümü aynı zamanda genel kalp-damar sağlığını da iyileştirir.
Düzenli fiziksel aktivite HDL’de mütevazı artış sağlayabilir.
Fazla kilo bulunan kişilerde kilo kaybı, özellikle yüksek trigliseritle birlikte düşük HDL varsa lipid profilini iyileştirebilir.
Sigaranın bırakılması HDL üzerinde olumlu etki sağlayabilir ve daha önemlisi kalp-damar riskini belirgin biçimde azaltır.
Beslenmede trans yağlardan kaçınmak, doymamış yağ kaynaklarını tercih etmek ve genel beslenme kalitesini artırmak da kardiyometabolik sağlık açısından yararlıdır.
Ancak hedef yalnızca HDL rakamını yükseltmek değildir.
HDL yükseltmek için alkol kullanılır mı?
Hayır.
Alkol bazı kişilerde HDL düzeyini yükseltebilir ancak bu durum alkolün kalp sağlığı için başlanması gerektiği anlamına gelmez.
Alkol kanser, karaciğer hastalıkları, yüksek tansiyon, ritim bozuklukları ve başka sağlık riskleriyle ilişkilidir.
Ayrıca alkol trigliseriti belirgin biçimde yükseltebilir.
Bu nedenle düşük HDL’yi yükseltmek amacıyla alkol tüketimine başlanması önerilmez.
HDL’yi yükselten ilaçlar kalp krizini azaltır mı?
HDL konusunda en önemli klinik ayrımlardan biri budur.
Niasin gibi bazı ilaçlar HDL’yi belirgin şekilde yükseltebilir. CETP inhibitörleriyle yapılan çalışmalar da HDL’de çok büyük artışlar sağlayabilmiştir.
Ancak yalnızca HDL düzeyini yükseltmek, kalp-damar olaylarını otomatik olarak azaltmamıştır.
Bazı HDL yükseltici tedavilerin başarısızlığı, HDL’nin yalnızca bir laboratuvar rakamından ibaret olmadığını gösteren önemli kanıtlardan biridir.
Bu nedenle güncel lipid tedavisinin temel hedefi HDL’yi ilaçla yükseltmek değil; özellikle LDL ve diğer aterojenik lipoproteinlerin azaltılmasıdır.
HDL yüksekse LDL’nin önemi azalır mı?
Hayır.
Yüksek HDL, yüksek LDL’nin oluşturduğu aterosklerotik riski “silmez”.
Örneğin HDL 70 mg/dL olduğu halde LDL 190 mg/dL olan bir kişinin ciddi LDL yüksekliği hâlâ değerlendirilmelidir.
Benzer şekilde yüksek Lipoprotein(a) veya ApoB gibi başka risk faktörleri de yüksek HDL tarafından etkisiz hale getirilmez.
Bu nedenle lipid paneli tek bir “iyi” değere bakılarak yorumlanmamalıdır.
HDL için ilaç kullanılır mı?
Sırf düşük HDL değerini yükseltmek amacıyla rutin olarak ilaç başlanması güncel yaklaşımın temel hedefi değildir.
Tedavide öncelik kişinin toplam aterosklerotik riskini azaltmaktır.
LDL’nin düşürülmesi, kan basıncının kontrolü, sigaranın bırakılması, diyabetin yönetimi, fiziksel aktivite ve uygun beslenme gibi müdahalelerin kalp-damar olaylarını azaltmadaki kanıtları çok daha güçlüdür.
Bu nedenle HDL 35 mg/dL olan bir kişide asıl soru yalnızca “HDL’yi nasıl 50 yaparım?” değil, “Toplam kalp-damar riskimi nasıl azaltırım?” olmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
HDL 40 düşük mü?
Erkeklerde 40 mg/dL düşük sınırına yakınken kadınlarda düşük kabul edilir. Ancak HDL tek başına değerlendirilmez; LDL, trigliserit ve toplam kalp-damar riski de önemlidir.
HDL 60’ın üzerinde olması çok iyi midir?
HDL 60 mg/dL geleneksel olarak olumlu kabul edilir ancak daha yüksek değerlerin sınırsız koruma sağladığı söylenemez. Aşırı yüksek HDL her zaman daha düşük risk anlamına gelmez.
HDL nasıl yükseltilir?
Düzenli fiziksel aktivite, fazla kilo varsa kilo kaybı ve sigaranın bırakılması HDL’yi artırabilir. Ancak tedavinin temel amacı HDL rakamını yükseltmek değil toplam kalp-damar riskini azaltmaktır.
Kaynaklar
- American Heart Association. HDL (Good), LDL (Bad) Cholesterol and Triglycerides. American Heart Association.
- Grundy SM, Stone NJ, Bailey AL, et al. Guideline on the Management of Blood Cholesterol. Circulation, 2019.
- Voight BF, Peloso GM, Orho-Melander M, et al. Plasma HDL Cholesterol and Risk of Myocardial Infarction: A Mendelian Randomisation Study. The Lancet, 2012.
- Madsen CM, Varbo A, Nordestgaard BG. Extreme High High-Density Lipoprotein Cholesterol Is Paradoxically Associated with High Mortality in Men and Women. European Heart Journal, 2017.
