Unutkanlık yalnızca yaşlanma, stres veya uykusuzlukla ilişkili olmayabilir. Bazı reçeteli ve reçetesiz ilaçlar da dikkat, öğrenme ve yeni bilgiyi hatırlama süreçlerini geçici olarak etkileyebilir.
Özellikle ileri yaşta birden fazla ilaç kullanılması, ilaçların birbirleriyle etkileşimi ve antikolinerjik etkisi olan ilaçların birlikte alınması bilişsel yan etkilerin ortaya çıkmasını kolaylaştırabilir. Ancak bir ilacın hafıza sorunlarıyla ilişkilendirilmesi, o ilacın herkeste unutkanlığa veya demansa yol açacağı anlamına gelmez.
Hangi ilaçlar hafızayı etkileyebilir?
ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, yaşlı yetişkinlerde bazı ilaçların veya ilaç kombinasyonlarının kafa karışıklığı ve hafıza sorunlarına yol açabileceğini belirtiyor. Özellikle antikolinerjik ilaçlar, bazı antihistaminikler, sakinleştiriciler, benzodiazepinler, opioidler ve bazı mesane ilaçları bu açıdan değerlendirilmesi gereken gruplar arasında.
Sağlık kaynaklarında üzerinde en fazla durulan ilaç grupları şöyle:
Benzodiazepinler
Lorazepam, alprazolam, diazepam ve temazepam gibi benzodiazepinler kaygı, uykusuzluk ve bazı nörolojik durumlarda kullanılabiliyor.
Bu ilaçların özellikle yeni bilgilerin belleğe kaydedilmesini zorlaştırabildiği biliniyor. Uyku hali ve dikkat azalması da kişinin yaşadıklarını yeterince iyi öğrenememesine ve daha sonra hatırlamakta güçlük çekmesine neden olabilir.
Uzun süreli benzodiazepin kullanımı ile demans arasındaki ilişkiyi inceleyen gözlemsel araştırmalar da bulunuyor. Ancak bu çalışmalar doğrudan neden-sonuç ilişkisini kanıtlamıyor. Benzodiazepinlerin kullanıldığı uykusuzluk ve kaygı gibi durumların kendileri de demans riskiyle ilişkili olabileceğinden sonuçların dikkatli yorumlanması gerekiyor.
Epilepsi ilaçları
Topiramat, lamotrijin, karbamazepin, levetirasetam ve lakosamid gibi epilepsi tedavisinde kullanılan ilaçların bilişsel yan etkileri aynı değildir.
Bazı kişilerde özellikle dikkat, kelime bulma, işlem hızı ve kısa süreli hafızayla ilgili yakınmalar görülebilir. İlacın türü, doz, birlikte kullanılan diğer ilaçlar ve kişinin özellikleri bu etkilerin şiddetini değiştirebilir.
Epilepsinin kendisi de hafızayı etkileyebileceğinden ortaya çıkan bir bilişsel sorunun yalnızca ilaca bağlanması doğru değildir.
Opioid ağrı kesiciler
Morfin, oksikodon ve hidromorfon gibi opioidler özellikle güçlü ağrı tedavisinde kullanılabilir.
Opioidler uyku hali, dikkat azalması ve zihinsel yavaşlama oluşturabilir. Bu durum yeni bilgilerin öğrenilmesini ve hatırlanmasını zorlaştırabilir.
Uzun süreli opioid kullanımı ile demans arasında ilişki bildiren gözlemsel çalışmalar bulunmakla birlikte bu veriler opioidlerin doğrudan demansa yol açtığını kanıtlamaz. Kronik ağrı, eşlik eden hastalıklar ve diğer ilaçların kullanımı gibi faktörler de sonuçları etkileyebilir.
Trisiklik antidepresanlar
Amitriptilin, imipramin ve bazı diğer trisiklik antidepresanların antikolinerjik özellikleri vardır.
Antikolinerjik etki, sinir sistemindeki asetilkolin adlı haberci maddenin etkisinin azaltılması anlamına gelir. Asetilkolin öğrenme ve hafıza süreçlerinde de görev yaptığı için güçlü antikolinerjik ilaçlar bazı kişilerde kafa karışıklığı, dikkat güçlüğü veya unutkanlığa katkıda bulunabilir.
Bu etki özellikle ileri yaştaki kişilerde ve başka antikolinerjik ilaçların da birlikte kullanıldığı durumlarda daha fazla önem kazanır.
Bazı antihistaminikler
Alerji ilaçlarının tamamı hafıza açısından aynı özelliklere sahip değildir.
Difenhidramin, klorfeniramin ve dimenhidrinat gibi eski kuşak antihistaminikler beyne daha kolay geçebilir ve belirgin antikolinerjik etki gösterebilir. Uyku hali, dikkat azalması ve kafa karışıklığı özellikle ileri yaşlarda daha belirgin olabilir.
Loratadin ve feksofenadin gibi daha yeni antihistaminikler genel olarak daha az merkezi sinir sistemi etkisi oluşturur. Buna rağmen hangi ilacın kişi için uygun olduğuna hastalıklar, diğer ilaçlar ve yaş gibi faktörler dikkate alınarak karar verilmelidir.
Uyku ilaçları
Zolpidem, zaleplon ve eszopiklon gibi bazı uyku ilaçları özellikle ilacın etkili olduğu saatlerde yeni anı oluşturma ve dikkat süreçlerini etkileyebilir.
Bu ilaçlarla ilgili uzun dönem demans araştırmalarında ise sonuçlar kesin değildir. Uyku bozukluğunun kendisinin bilişsel sağlıkla ilişkili olması, gözlemsel çalışmalarda ilaç ile hastalık arasındaki ilişkinin değerlendirilmesini zorlaştırır.
Aşırı aktif mesane ilaçları
Oksibutinin, tolterodin ve solifenasin gibi bazı aşırı aktif mesane ilaçları antikolinerjik etki gösterir.
Bu nedenle özellikle yaşlı kişilerde toplam antikolinerjik ilaç yükü değerlendirilirken mesane ilaçları da dikkate alınır. Bazı gözlemsel araştırmalarda uzun süreli antikolinerjik ilaç kullanımı ile daha yüksek demans görülme oranı arasında ilişki bildirilmiştir.
Bununla birlikte gözlemsel ilişki, bu ilaçların tek başına demansa neden olduğunu göstermez.
Her ilaç aynı riski taşımıyor
Aynı gruptaki ilaçların bile beyne geçişi, antikolinerjik etkisi, kullanılan dozu ve vücutta kalma süresi farklı olabilir. Bu nedenle “alerji ilaçları hafızayı bozar” ya da “mesane ilaçları demans yapar” gibi genellemeler bilimsel olarak doğru değildir.
Yaş, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, kullanılan doz, tedavi süresi ve aynı anda alınan diğer ilaçlar bilişsel yan etkilerin ortaya çıkmasında rol oynayabilir.
İleri yaşta neden daha fazla dikkat gerekiyor?
ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü, bilişsel yakınması olan yaşlı hastalarda reçeteli ilaçların yanı sıra reçetesiz kullanılan ürünlerin ve takviyelerin de gözden geçirilmesini öneriyor.
Özellikle antikolinerjikler, antihistaminikler, opioidler, sakinleştiriciler ve benzodiazepinler değerlendirilmesi gereken gruplar arasında sayılıyor.
Birden fazla ilacın aynı anda kullanılması da önem taşıyor. Tek tek hafif bilişsel etkileri bulunan ilaçların birlikte kullanılması bazı kişilerde toplam etkiyi artırabilir.
Unutkanlık demans anlamına gelmez
İlaç kullanımı sırasında ortaya çıkan unutkanlık ile Alzheimer hastalığı veya başka bir demans türü aynı şey değildir.
Bazı ilaçların oluşturduğu hafıza problemi ilacın doğrudan bilişsel yan etkisine, uyku haline veya dikkatin azalmasına bağlı olabilir. İlaç değiştirildiğinde veya tedavi yeniden düzenlendiğinde bazı belirtiler düzelebilir.
Buna karşılık ilerleyici ve günlük yaşamı giderek daha fazla etkileyen hafıza kaybının başka nedenlerinin de araştırılması gerekir.
Unutkanlığın başka nedenleri de olabilir
Hafıza sorunlarının altında ilaçların dışında depresyon, yoğun stres, uyku bozuklukları, B12 vitamini eksikliği, tiroit hastalıkları, alkol kullanımı ve bazı nörolojik hastalıklar bulunabilir.
Bu nedenle yeni başlayan unutkanlığı yalnızca kullanılan ilaca bağlamak da yalnızca yaşlanmanın doğal sonucu olarak görmek de doğru değildir.
İlaç kullanırken unutkanlık başladıysa ne yapılmalı?
Yeni bir ilacın başlanmasından veya dozunun değiştirilmesinden sonra belirgin unutkanlık, dikkat güçlüğü ya da zihinsel bulanıklık geliştiyse kullanılan tüm reçeteli ve reçetesiz ilaçların hekim veya eczacıyla değerlendirilmesi yararlı olabilir.
İlacın adı kadar dozunun, ne kadar süredir kullanıldığının ve diğer ilaçlarla birlikte alınıp alınmadığının bilinmesi önemlidir.
Reçeteli bir ilaç, hafızayı etkilediği düşünülerek kendi kendine kesilmemelidir. Özellikle benzodiazepinler, epilepsi ilaçları ve opioidler gibi bazı tedavilerin aniden bırakılması ciddi sorunlara yol açabilir.
Ne zaman daha hızlı değerlendirme gerekir?
Ani başlayan belirgin kafa karışıklığı, kişinin nerede olduğunu bilememesi, konuşma bozukluğu, tek taraflı güçsüzlük, bilinç değişikliği veya alışılmadık derecede ciddi davranış değişikliği yalnızca ilaç yan etkisi kabul edilmemelidir ve acil tıbbi değerlendirme gerektirebilir.
Yavaş gelişen ancak giderek artan unutkanlık günlük işleri, ilaç kullanımını, para yönetimini veya yol bulmayı etkiliyorsa da hekime başvurulması gerekir.
KAYNAKLAR
National Institute on Aging, Cognitive Health and Older Adults, 2024
National Institute on Aging, Caring for Older Patients With Cognitive Impairment
Health, Ashley Wong, 7 Common Medications That Can Cause Memory Loss, güncelleme 2026
He Q ve arkadaşları, Journal of Clinical Neurology, 2019
Gray SL ve arkadaşları, JAMA Internal Medicine, 2015
Su CH ve arkadaşları, Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice, 2024
Malcher MF ve arkadaşları, Journal of Urology, 2022
Oh TK ve Song I-A, Scientific Reports, 2024
Dokkedal-Silva V ve arkadaşları, Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry, 2021
Mayo Clinic, Memory Loss: When to Seek Help
