Domates, biber, patlıcan ve patates kimi zaman “iltihap yapan yiyecekler” arasında gösteriliyor. Bunun nedeni bu sebzelerin patlıcangiller, yani Solanaceae ailesine ait olması ve bazı üyelerinin glikoalkaloid adı verilen doğal bileşikler içermesi.
Ancak mevcut bilimsel kanıtlar, sağlıklı kişilerin bu sebzeleri sırf iltihap veya eklem ağrısı korkusuyla beslenmelerinden çıkarmasını desteklemiyor. Özellikle artrit açısından, itüzümü sebzelerinin hastalık alevlenmesine yol açtığını gösteren güçlü insan araştırmaları bulunmuyor.
İtüzümü sebzeleri hangileri?
Günlük beslenmede en sık tüketilen patlıcangiller arasında domates, patates, patlıcan ve farklı biber türleri bulunuyor.
Bu sebzeler vitaminler, mineraller, lif ve çeşitli bitkisel bileşikler içeriyor. Aynı botanik ailede bulunmaları, hepsinin aynı miktarda veya aynı türde doğal savunma bileşiği içerdiği anlamına gelmiyor.
Solanin neden gündeme geliyor?
Tartışmanın önemli bir bölümünü solanin ve benzeri glikoalkaloidler oluşturuyor. Bunlar bazı patlıcangillerin kendilerini zararlılardan korumak için doğal olarak ürettiği bileşikler.
Özellikle patateste alfa-solanin ve alfa-chaconine üzerinde duruluyor. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi tarafından yapılan değerlendirmede, yüksek miktarda patates glikoalkaloidine kısa sürede maruz kalmanın bulantı, kusma ve ishal gibi sindirim sistemi belirtilerine yol açabileceği bildirildi.
Bu durum normal koşullarda tüketilen bütün patateslerin zararlı olduğu anlamına gelmiyor. Risk özellikle glikoalkaloid miktarının yükseldiği patateslerle ilgili.
Yeşillenmiş ve filizlenmiş patatese dikkat
Patates ışığa maruz kaldığında yeşillenebilir ve glikoalkaloid miktarı yükselebilir. Filizlenme, hasar ve uygun olmayan saklama koşulları da miktarın artmasıyla ilişkili olabilir.
Belirgin biçimde yeşillenmiş, yoğun filizlenmiş veya acı tat veren patateslerin tüketilmemesi en güvenli yaklaşımdır. Çünkü yüksek glikoalkaloid düzeylerinde akut zehirlenme görülebilir.
Peki domates ve biber eklem iltihabını artırıyor mu?
İtüzümü sebzelerinin romatoid artrit veya diğer artrit türlerinde ağrı ve iltihabı artırdığı iddiası internette oldukça yaygın. Buna karşın Arthritis Foundation, itüzümü sebzelerinin artrit alevlenmelerini tetiklediğini gösteren bilimsel kanıt bulunmadığını belirtiyor.
Bu nedenle eklem ağrısı bulunan herkesin domates, biber, patlıcan ve patatesi otomatik olarak beslenmesinden çıkarması için bilimsel bir gerekçe yok.
Kişisel olarak belirli bir besinden sonra yakınmaların sürekli arttığını fark eden kişiler ise durumu sağlık profesyoneliyle değerlendirebilir. Birden fazla besin grubunun uzun süre gereksiz yere çıkarılması, beslenmenin çeşitliliğini azaltabilir.
Bağırsak hastalıklarında durum daha mı farklı?
Burada kanıtlar daha belirsiz. 2023 yılında yayımlanan bilimsel bir derleme, patlıcangillerden gelen glikoalkaloidlerin bağırsak bariyeri ve bağışıklık sistemi üzerindeki olası etkilerini değerlendirdi.
Araştırmacılar, irritabl bağırsak sendromu ve inflamatuvar bağırsak hastalıklarında bazı mekanizmaların araştırılmaya değer olduğunu belirtti. Ancak mevcut insan verilerinin sınırlı olması nedeniyle itüzümü sebzelerinin bu hastalıkları kötüleştirdiği kesin olarak söylenemiyor.
Başka bir deyişle laboratuvar veya mekanizma düzeyindeki bulgular, domates ya da patlıcan yiyen insanların bağırsaklarında mutlaka iltihap gelişeceği anlamına gelmiyor.
Herkes itüzümü sebzelerini bırakmalı mı?
Mevcut kanıtlara göre hayır. Domates, biber, patlıcan veya normal koşullarda saklanmış patatesi yalnızca Solanaceae ailesinden oldukları için genel nüfusa yasaklamak için yeterli bilimsel dayanak bulunmuyor.
Asıl önemli ayrım, normal beslenme miktarlarıyla tüketilen sebzeler ile toksik glikoalkaloid düzeylerine ulaşabilecek yeşillenmiş veya yoğun filizlenmiş patatesler arasında yapılmalı.
Belirli bir besinin kişide tekrarlayan sindirim yakınması, ağızda kaşıntı, kurdeşen veya başka bir reaksiyon oluşturması ise farklı bir durumdur. Böyle bir tabloda besin alerjisi veya bireysel intolerans açısından sağlık profesyoneli değerlendirmesi gerekebilir.
İtüzümü tartışmasında en güçlü mesaj ne?
Bilimsel veriler, “itüzümü sebzeleri herkes için iltihap yapar” şeklindeki genel bir iddiayı desteklemiyor. Artrit açısından doğrudan tetikleyici olduklarını gösteren güçlü kanıt bulunmazken, bağırsak hastalıklarındaki olası etkiler konusunda araştırmalar henüz kesin bir sonuca ulaşmış değil.
Buna karşılık yeşillenmiş ve yüksek glikoalkaloid içerebilen patateslerin oluşturduğu akut toksisite riski daha iyi belgelenmiş durumda. Bu nedenle bütün bir sebze grubunu korkuyla beslenmeden çıkarmak yerine, kanıtın hangi risk için ne kadar güçlü olduğuna bakmak gerekiyor.
KAYNAKLAR
WebMD, What to Know About Nightshade Vegetables
European Food Safety Authority CONTAM Panel, Risk Assessment of Glycoalkaloids in Feed and Food, in Particular in Potatoes and Potato-Derived Products, EFSA Journal, 2020
Dolan ve arkadaşları, Nightshade Vegetables: A Dietary Trigger for Worsening Inflammatory Bowel Disease and Irritable Bowel Syndrome?, Digestive Diseases and Sciences, 2023
Arthritis Foundation, The Ultimate Arthritis Diet
Ostreikova ve arkadaşları, Glycoalkaloids of Plants in the Family Solanaceae as Potential Drugs, Pharmaceutical Chemistry Journal, 2022
